1 ... 10 11 12 13 14 15 16 17 ... 32

III.3. KARAKALPAK EFSANELERİNDEKİ UNSURLAR VE KÜLTÜREL YAPI İLİŞKİSİ - GiRİŞ: karakalpak türkleri ve karakalpakistan

səhifə14/32
tarix14.02.2018
ölçüsü2.33 Mb.

III.3. KARAKALPAK EFSANELERİNDEKİ UNSURLAR VE KÜLTÜREL YAPI İLİŞKİSİ

III.3.1. KARAKALPAK EFSANELERİ VE KÜLTÜREL YAPI


Felsefede varlık/gerçek, görünen varlıklar/gerçekler ve de idealardan oluşur. Benzer şekilde efsanelerin dünyasında da tek bir gerçek ya da metnin tek bir anlamı yoktur. Efsane metinleri sembollerle örülüdür. Bu nedenle gerçeklikleri de, anlamları da çok katmanlıdır. Metnin ilk anlamı vakıa yani olan /olabilecek olayları anlatır. Bu kurgu metnin ilk gerçekliğidir. Fakat bilmemiz gerekir ki, efsanede kullanılan hemen her kelime bir semboldür/metafordur. Bu sembollerin ve dolayısıyla efsanenin arka planında, derininde başka anlamlar ve de başka gerçeklikler saklıdır. İkinci, hatta üçüncü anlamları, katmanları ya da gerçeklikleri efsane dinleyicisi/okuyucusu çoğu zaman hisseder. Bu nedenle efsaneler, günlük hayatta sıkça rastladığımız basit bir olayı konu alsa bile, daha derin bir bilgiyi veriyormuş hissine kapılarak saygı ile dinlenir/okunur. Efsanenin ilk anlamı altında gizli anlam/anlamları çok derinde değildir. Çünkü bu ikinci, üçüncü anlamlar gizlenmiş olsa da, bu anlamlara giden yol, efsanenin anlatıldığı toplumun kültürel birikiminden oluşmuş sembollerle örülmüştür ve bu yol gizli de olsa, o toplumun bireyleri için bu semboller daima tanıdıktır. Efsane dinleyicisi/okuyucusu kültürel birikimden beslenen bu sembolleri tanıdığı için, efsanenin derinlikleri olduğunu bildiği gibi, bu derinliklere nasıl ineceğini de bilir.

Karakalpak efsanelerinin içerdiği semboller, dinleyiciye aktarmak istediği anlamlar, vermek istediği öğütleri işlevleri tespit edebilmek ve bu unsurların kültürel yapıyla ilişkilisini ortaya koyabilmek için bazı soruların cevaplanması gerektiğini düşünmekteyiz. Efsanelerin anlamlarını ve kültürel yapıyla ilişkilisini tespit etmek için cevaplanmasını önerdiğimiz sorular şunlardır;

1. Efsanenin Konusu

2. Olay Örgüsü

2.1. Efsanenin taşınabilir olması

2.2. Olay örgüsüne aykırı durum (metin kurgusu bağlamında)

3. Unsurlar /Semboller /Metaforlar
4. Efsanenin Boyutları

4.1. Mantık (Gerçeklik)Boyutu

4.2. İnanma Boyutu

4.3. Kültürel Boyut

5. Motifler

6. Efsanenin Türü

7. Efsanenin Alt Anlamlarıyla Birlikte Yeniden Okunması /Metnin Dönüştürülmesi

8. Efsanenin İşlevi

Aşağıda, Karakalpak efsanelerinden farklı türlerde örnekler seçilerek yukarıda önerdiğimiz yöntemle incelenmiştir. Bu inceleme sonucu elde ettiğimiz Karakalpak kültürel yapısına ilişkin unsurlara ise çalışmanın sonundaki listede yer verilmiştir.

GÜLDİRSİN KALESİ (7. Efsane)

1. Efsanenin Konusu: Efsane, Güldirsin Kalesi’nin adının kaynağını anlatmaktadır. 2. Olay Örgüsü

  • Zengin ve bereketli bir ülkenin padişahının kızı vardır.

  • Düşman kaleyi kuşatır ve kale halkı aç kalır.

  • Kaledekiler bir hile yapar ve son yiyeceklerini de bir öküze yedirip, öküzü kaleden dışarı çıkarır.

  • Kale halkının yiyeceğinin bol olduğun ve bu nedenle daha çok dayanacağını sanan düşman askerleri dönüş hazırlığına başlar.

  • Padişahın kızı düşman askerlerinin komutanına âşık olur ve halkını yaptığı hileyi açıklar, onlara kapıyı açar.

  • Askerler kaleyi ele geçir, herkesi öldürür. Komutan ise, kızın vatanına ihanetini hoş görmeyerek onu da öldürür.

  • Kalenin çevresi çoraklaşır, orada bir daha kimse yaşamaz ve kale kızın adıyla anılır olur.

2.1. Efsanenin taşınabilir olması

Olay örgüsünde yerelleştirme yok ve taşıdığı ahlaki öğüt (vatana ihanet affedilmez) bütün kültürlerde var olan bir kuraldır. Bu nedenle kolaylıkla başka coğrafi alanlara veya toplumlara adapte edilebilir / taşınabilir ya da başka kültürlerde eş zamanlı olarak yaratılabilir.

2.2. Olay örgüsüne aykırı durum (metin kurgusu bağlamında)

Yok.


3. Unsurlar /Semboller /Metaforlar

Hile: efsanede yer alan savaş hilesi

İhanet ve Cezası: Padişahın kızı tarafından hile ya da ulusal sırrın ifşa edilmesi vatana ihanettir, cezası ise ölümdür. 4. Efsanenin Boyutları 4.1. Mantık (Gerçeklik)Boyutu: Efsanede tarihsel bir gerçek olan Moğolların istilası konu edilir. Moğol istilalarının tarihi kayıtlardaki tipik ve bilinen özellikleri; istila edilen yeri talan etmeleri, yakıp yıkmaları ve herkesi öldürmeleri anlatılır. Efsanenin sonuç kısmında yer alan ihanet ve cezalandırma motifi de, Cengiz Han’ın tarihi kaynaklarda yer alan kendi vatanına ihanet edene güvenmemesi ve ölümle cezalandırması bilgisine dayanmaktadır.455 4.2. İnanma Boyutu: Anlatmanın sonunda kalenin adının verilmesi, bugün de ayakta olduğunun ve anlatmadaki gibi metruk, çorak vb. özelliklere sahip olduğunun belirtilmesi anlatmanın gerçek ve inanılır olmasını sağlamaktadır. 4.3. Kültürel Boyut: Anlatmada, vatana, aileye ihanetin hiç kimse tarafından hoş görülmeyeceği ve mutlaka cezalandırılması gereken bir davranış olduğu vurgulanmaktadır. 5. Motifler:

İhanet: (K2200-K 2299 Alçaklar ve İhanet Edenler)

Aldatma (K1700-1799 Blöf Yoluyla Aldatmalar)

Cezalandırma: (Q400-Q499 Cezaların Çeşitleri)

6. Efsanenin Türü: Anlatma, herhangi bir kale hakkında değil, metruk, izbe, ıssız, terkedilmiş bir kale hakkındadır ve kalenin neden metruk olduğunu açıklayan bu anlatma, “Etiyolojik” bir efsanedir. 7. Efsanenin Alt Anlamlarıyla Birlikte Yeniden Okunması /Metnin Dönüştürülmesi

Güldirsin efsanesi, vatana, millete, aileye bağlılığı ve ihanetin cezasını anlatır. Vatan ve aile kavramları Türk toplumunda, bireylerden daha önemlidir. Aile fertleri arasındaki sıkı bağ, millet olarak da güçlü olmanın ilk şartıdır. Efsanede vatana ve aileye bağlılığın öneminin vurgulanması, toplumsal yapının korunması ile ilişkilidir.

Çocuğun eğitimi anneyle başlar. Bu nedenle, Türk kültüründe aile birliğinin korunmasında, vatan sevgisinin gelecek kuşaklara aktarılması göreviyle öncelikle kadınlar yükümlüdür. Güldirsin efsanesinde de padişahın kızının düşman komutanına âşık olması ve vatanına, ailesine ihanet etmesi efsanede, kadın-erkek ilişkisinden çok, milletin geleceği ile alakalı olarak yer alır. Çünkü bir milletin gelecek nesillerinin kaynağı analardır. Kadın ve kızların düşman eline düşmesi, milletin gelecek nesillerinin de düşman eline geçmesi demektir. Türk anlatmalarında, sevgililerini, kadın ve kızlarını düşman elinden kurtarmak için savaşan kahramanlara sıklıkla rastlanmaktadır. Bu durum, bize göre, “anlatmalarda aşk konulu motiflerin yer aldığı görüşüyle” açıklamak yerine, kadın ve kızların, milletin gelecek nesillerinin korunması adına, düşmandan sakınılması gerektiği fikrinin topluma benimsetilmesi işlevi ile açıklanmalıdır. Bunun yanında, Türk anlatmalarında düşman eline düşen kadın ve kızların ölümü seçmesi ve bunun sonucunda da kahraman olmasının işlevinin de toplumun gelecek nesillerinin korunmasında kadına düşen görevin hatırlatılması olması mümkündür. 8. Efsanenin İşlevi:

Efsanenin üst anlamındaki işlevi bir kalenin adının kaynağını ve metruk, ıssız ve çorak olan kalenin dikkat çekici özelliklerinin nedenini açıklamak gibi görünse de metnin “alt anlamı”nda vatana ve aileye ihanetin Karakalpak Türkleri tarafından onaylanmayan bir davranış olduğunu, toplumun bireylerinden daima sadakat beklendiğini, aksi bir davranışın cezasının ölüm olabileceği vurgulanır. Bu nedenle metnin işlevinin, Karakalpak toplumunun temel ahlaki kurallarından birini belirlemek olduğu söylenebilir.

TÖK [DÖK] DAĞI (17. Efsane)

1. Efsanenin Konusu: Efsane, Tök Dağı’nın adının kaynağını ve oluşumunu açıklar. 2. Olay Örgüsü:

  • Bir dev Amuderya Nehri’nin suyunu kesmek için nehir yatağını toprakla doldurmaya başlar ve susuz kalan insanların yalvarmalarını dinlemez.

  • Yaşlı bir kadın, soruna bir çözüm bulur ve devin aksi bir mizaca sahip olduğunu anlayarak, deve suyu keserek çok iyi yaptığını söyler.

  • Kadının dediğinin aksini yapmak isteyen dev taşımakta olduğu toprağı bulunduğu yere döker.

  • Toprağın döküldüğü yerde bir dağ oluşur ve adı “Dök Dağı” olur.

2.1. Efsanenin taşınabilir olması: Efsane belirli coğrafi şartlara bağlıdır. Nehir yakınında yığma dağ şeklinde bir dağın bulunduğu her coğrafyaya taşınabilir. 2.2. Olay örgüsüne aykırı durum (metin kurgusu bağlamında)

Yok.


3. Unsurlar /Semboller /Metaforlar

Su: Karakalpak Türklerinin yaşadığı çöl ve bozkır ortamında ve de hayvancılık gibi temel geçim kaynağına sahip olan bir topumda su kutsaldır ve hayat kaynağıdır. Efsanede de Amuderya Nehri’nin Karakalpaklar için hayati öneminin vurgulandığı anlatmada, suyun hayat kaynağı olmasına dikkat çekilmektedir.

Dağ: Karakalpakistan’ın coğrafi yapısının nerdeyse tamamı çöl ve bozkırla kaplıdır. Bu ortamda dağ ya da tepe gibi yükseltiler hem dikkat çekici hem de farklı görülmektedir. Sıradan olmayan bu tip coğrafi yapılar ise insanların dikkatini çekerek, varlıklarını açıklama ihtiyacı yaratırlar. Efsanede dağın, toprağın dökülmesi sonucu oluşması dikkat çekicidir. Bu durum Altay Yaratılış Destanı’nda insanoğlunun Ülgen’den ağzında saklamaya çalıştığı toprağı tükürmesiyle dağların oluşmasını hatırlatır.456 4. Efsanenin Boyutları 4.1. Mantık (Gerçeklik)Boyutu: Efsanede bulunmaması gereken bir yerde bulunan, dikkat çekici ve farklı bir özelliğe sahip bir dağın bulunması ve efsanede anlatılan özelliklere sahip olması ve efsanede anlatıldığı gibi Amuderya Nehri’nin Karakalpakların hayat kaynağı olması efsanenin gerçek kabul edilmesini sağlar. 4.2. İnanma Boyutu: Efsanedeki dev, toprağın dökülerek dağın oluşumu gibi olağanüstü motiflere inanılmasa da, nehrin hemen yakınındaki büyük bir toprak yığınını andıran dağın, biraz ileride olması halinde nehrin suyunun kesileceğine ve Karakalpakların hayat kaynağının kuruyacağına inanılır. 4.3. Kültürel Boyut: Olay örgüsü, Türk kültüründe derin bir yere sahip dağ, su gibi unsurlarla sarılmıştır. 5. Motifler

Dev: (G 100) Türk halk anlatmalarında, özellikle masallarda yer alan dev motifinde devlerin cüsselerinin büyük olmasına rağmen, zekâlarının eksik olması ve insan tarafından kolayca aldatılmaları dikkati çeker. Devlerin aptallığı Stith Thompson’un Motif İndeks’inde de “Aptal Dev” motifiyle tespit edilmiştir. Örneğin Keloğlan masallarında; insanoğlu dev karşısında daima galip gelir, yani akıl fiziki gücü daima yener. Devlerin aptallığı, bazen insanlara kötülük amacıyla yaptıkları işlerde amaçlarının aksine insanlara yardım etmelerini ya da işlerini kolaylaştırmalarını da sağlar. Bu efsanedeki dev motifi de klasik aptal dev motifine uymakta ve kötülük etmek amacıyla yaptığı işle de insanoğluna faydalı olmaktadır. Ayrıca efsanede dikkati çeken bir diğer nokta da devin, olağanüstü varlık mantığından sıyrılarak insan mantığına bürünmesidir. Dev insan gibi davranır ve insani tepkiler gösterir. Burada anlatı mantığı kırılarak olağanüstü varlıklara insan vasıfları giydirilir.

Yaşlı Kadın: (G200 Büyücü) Efsanede yer alan yaşlı kadın, sıradan bir yaşlı değildir. İnsanlardan uzakta yaşar, başkalarının aklına gelmeyen şeyleri akıl eder, zor durumlarda ona danışılır. Bu özellikler bazı olağanüstü bilgi ve güce, sıklıkla da büyücülük özelliğine sahip olan ve sihirle uğraşan yaşlı kadınlara aittir. Yaşlı kadın tarif edilirken kullanılan “civarda yaşayan” ifadesi dışlanmayı, uzaklaştırmayı açıklamaktadır. Bu kadın muhtemelen büyücük yaptığı için dışlanmış olabilir. Bu tip yaşlı kadınlardan korkulur, fakat onlara saygı duyulmaz. Anlatmada, yaşlı kadın kimsenin aklına gelmeyen bir çözüm üreterek, deve düşünceyi tersine çevirerek seslenir ve yapmamasını istediği bir şeyi yapmasını söyler. Bu durum çocuk davranışlarını hatırlatmaktadır. Çocuklar da yapmaması söylenen şeyleri yaparlar. Yaşlı kadın, devin istenilenin aksine bir harekette bulunacağını düşünerek sorunu çözer. Çevre halkını büyük bir felaketten kurtarır, fakat muhtemelen büyücülük vb. gibi onaylanmayan özelliklerinden dolayı, anlatmada, bulduğu çözüm için yaşlı kadını öven bir ifadeye yer verilmemesi de buna bağlı olmalıdır. 6. Efsanenin Türü: Dağın nasıl yaratıldığını anlattığı için “Oluşum Efsanesi”dir. Bilindiği gibi insanlar; varlıklar, tabiat olayları ve coğrafi yapılar gibi hemen her şeyin oluşumunu en eski devirlerden beri açıklama ve sorgulama ihtiyacı duymaktadır. Yağmur, şimşek, deprem vb. gibi tabiat olayları ile dağ, deniz gibi coğrafi unsurların oluşumunda insanların bir fonksiyonu olamaz. Coğrafi unsurların oluşumunu sağlayan insanüstü bir güce ihtiyaç duyulur. Efsaneler, insanoğlunun maceralarını ve onun yaşadığı dünyayı konu edinmesine rağmen, bu tür oluşumlar açıklanırken olağanüstü varlıklar da efsane içinde yer alır. Bu efsanede de dağın oluşumu “dev” motifine bağlı olarak açıklanmıştır. 7. Efsanenin Alt Anlamlarıyla Birlikte Yeniden Okunması /Metnin Dönüştürülmesi

Efsanenin kurgusu iki aşamadan oluşmaktadır. Birinci aşamada, insanlar devi ikna etmek için yalvarır, yakarır ama başarılı olamaz. İkinci aşamada ise, yaşlı bir kadın aklını ve tecrübesini kullanarak devi yener.

İki aşamalı yapıda akıl ve fizik güç ikilemesine dikkat çekilmektedir. Bu durumda efsanede, öncelikle zor durum karşısında teslim olmama, yalvarıp, yakarmak yerine düşünmek, çaba göstermek öğütlenir. Daha sonra ise aklın daima fizik gücü yeneceğine dikkat çekilir. 8. Efsanenin İşlevi:

Karakalpak Türklerinin yaşadığı coğrafyada yer alan coğrafi yapılardan birinin nasıl meydana geldiğini açıklayan bu efsane, halkın yaşadığı coğrafyaya ait bilgileri yerelleştirmesini, millileştirmesini ve Karakalpak Türklerinin yaşadığı coğrafyayı sahiplenmesini sağlar. Anlatma bu şekilde ve toprak parçasını sıradan bir arazi olmaktan çıkararak, vatan olmasını sağlamaktadır.

BAYKUŞ (MURADHASIL) (19. Efsane)

1. Efsanenin Konusu: Efsanede insanın baykuşa dönüşmesi ve baykuş adının kökeni anlatılır. 2. Olay Örgüsü:

  • Zengin, itibarlı bir beyin oğlu ve kızı olur.

  • Çocuklar arsız, terbiyesiz, söz dinlemez olur. Çocukların davranışlarından rahatsız olan bey onlara baskı yapmaya başlar.

  • Çocuklar baskıdan kurtulmak için kuş olmayı diler. Bunu duyan bey, kızgınlıkla çocukların baykuşa dönüşmesi için beddua eder ve çocuklar kuşa döner.

  • Baykuşların evlerden uzakta yaşaması halkın dikkatini çeker ve Tanrı’ya bunun nedenini sorarlar.

  • Tanrı baykuşa dönen çocukların hikâyesini anlatır ve baykuş adının “Beyoğlu ve bey kızı” sözlerinden kaynaklandığını açıklar.

2.1. Efsanenin taşınabilir olması

Efsanede dönüşüm sonucu oluşan baykuş Karakalpak halkı tarafından lanetlenmiş bir hayvan olarak kabul edilir ve uğursuzluk hatta ölüm getireceğine inanılır. Bu inanca bağlı olarak, baykuş görüldüğünde uygulanan bir grup pratik oluşmuştur. Anlatma bu inanç ve pratikleri açıklamaktadır. Baykuşla ilgili bu inanç ve pratiklerin yerel ve milli özellikler taşıması nedeniyle efsane farklı kültürlere sahip toplumlarda yayılamaz.

2.2. Olay örgüsüne aykırı durum (metin kurgusu bağlamında)

Anlatmada yer alan dönüşüm, çocukların dileği ile değil, babanın bedduası sonucu gerçekleşir. Dilek ve beddua birbirine zıt kavramlar olmasına rağmen, anlatmada dilek ve bedduanın içeriği birbirini desteklemektedir. Dönüşüm sonucu lanetlenmiş bir hayvan ortaya çıkar, bu da dönüşümün dilekle değil bedduayla meydana gelmesini gerektirir. Çocukların dilek dilemesinin anlatmanın olay örgüsünde bir işlevi yoktur ve bu da anlatmanın edebi özelliğinin azalmasına neden olur.

Baba, beddua ettiği sırada çocukların “baykuş”a dönüşmesini diler. Oysa henüz baykuş yaratılmamıştır ve bu durum da anlatmanın mantığının kırılmasına neden olur. 3. Unsurlar /Semboller /Metaforlar

Kötülük cezalandırma

Beddua – dönüşüm

Baykuş ve uğursuzluk

4. Efsanenin Boyutları 4.1. Mantık (Gerçeklik) Boyutu: Efsanede anlatılan olağanüstü dönüşümle baykuşun özellikleri birbirine uyum göstermekte ve ailesine kötü davranan evlatların toplum tarafından gerçek hayatta da dışlanmaları efsanenin gerçek kabul edilmesini sağlar. 4.2. İnanma Boyutu: günümüz insanına baykuşun dönüşümü inandırıcı gelmese bile, bu güçlü örnekle anlatılmak istenen ana babaya kötü davranan evladın toplum tarafından dışlanacağı gerçeği efsanenin inanç unsurunu oluşturur. 4.3. Kültürel Boyut: aile ilişkileri, çocukların sorumlulukları gibi Karakalpak toplum yapısının kuralları efsaneye yansımıştır. 5. Motifler

M400 Beddualar

Q200 Cezalandırmalar

D150 İnsanın Kuşa Dönüşmesi

6. Efsanenin Türü: Efsanenin birinci kısmında insanın baykuşa dönüşmesini konu edildiği için efsanenin türü “Dönüşüm Efsanesi”dir. Bu kısımda aynı zamanda baykuşun yaratılışı da anlatıldığı için “Oluşum Efsanesi”dir. Anlatmanın ikinci kısmında ise baykuş adının kökenini açıklanmaktadır ve bu nedenle efsanenin türü “Etiyolojik Efsane”dir. 7. Efsanenin Alt Anlamlarıyla Birlikte Yeniden Okunması /Metnin Dönüştürülmesi

Bütün sözlü kültür yaratmaları gibi efsaneler de ilk yaratıldıkları şekilde kalmazlar. İşlevleri değiştiği sırada yeni epizotlar eklenir. Böylesi bir durum “Baykuş (Muradhasıl)” efsanesinde de karşımıza çıkar. Çocukların kuşa dönüşmesini anlatan efsanenin dönüşümle sonuçlanması gerekir, ama anlatmaya baykuş kelimesinin etimolojisinin anlatıldığı yeni bir kısmın eklendiği görülür.

İkinci kısımda baykuşun özelliklerine de yer verilir. Baykuş metruk yerlerde yaşar. İnsanlar ise metruk yerlerden korkar. Aileler, çocuklarına bu yerlere girilmemesi ya da yaklaşılmaması gerektiğini öğütler. İnsanlar bu tür yerlerin özellikleriyle, orada yaşayan baykuşlar arasında bağlantı kurarlar. Ayrıca, baykuşun görünüşünün farklı olması ve sesi dikkati çeker. Baykuşun farklı özellikleri ve metruk yerlerle bağlantısı uğursuzluk ve kötülük sembolü sayılmasına neden olur.

Efsanenin iki kısımdan oluşan olay örgüsünün dönüşümü konu alan ilk kısmında baykuşun lanetlenmesinin sebepleri açıklanırken, ikinci kısımda baykuşun dikkat çekici özellikleri, bunların sebepleri ve efsaneye bağlı olarak oluşan inanç ve uygulamalar açıklanır.

8. Efsanenin İşlevi

Efsanenin açıklama ve örnek göstererek öğüt verme işlevleri vardır. Efsane, Karakalpak Türklerinin inanç ve uygulamalarında baykuşun neden lanetli bir hayvan kabul edildiğini açıklarken, anne babaya bağlılık ve saygının Karakalpak kültüründe ne kadar önemli olduğu ve aksi davranışların nasıl cezalandırılacağı örnek verilerek açıklanır.

Burada baykuş toplumdan dışlama ve dışlanmanın sembolü olarak da görülmektedir. Çünkü ana babaya karşı kötü veya yanlış bir davranışta bulunan çocuklar baykuşa dönüştürülür. “Baykuşa dönüşmek” ise bir hayvana dönüşüm bundan sonra hayvan olarak yaşamaya devam etmekten çok, ıssız yerlerde yalnız yaşamayı ve insanlar tarafından dışlanmayı akla getirir. Bu nedenle “baykuşa dönüştürülme” motifinin bir işlevi de çocuklara ana babaya kötü davranmanın cezasının toplumdan dışlanma olduğunu hatırlatmaktır.

DOMUZ (KARA GEYİK) (23. Efsane) ve KARA DOMUZ [KARA ŞOŞKA] (24.Efsane)

1. Efsanenin Konusu: İnsanın domuza dönüşmesi 2. Olay Örgüsü:

    • Donas adlı bir balıkçı vardır

    • Hızır, yaşlı adam kılığında karşısına çıkar ve yardım ister.

    • Balıkçı, yalan söyler, elindekini paylaşmaz ve yardım etmez.

    • Hızır, beddua eder ve balıkçı domuza dönüşür.

2.1. Efsanenin taşınabilir olması

Dini unsurlar nedeniyle farklı dinlerin sahasına taşınamaz. Fakat insanlığın ortak etik değerleri hakkındaki tavsiye-ceza bağlamında kısmen taşınabilir.

2.2. Olay örgüsüne aykırı durum (metin kurgusu bağlamında)

Yok.


3. Unsurlar /Semboller /Metaforlar

Hızır Donas

Yardımcı Balıkçı

Yardım Balık

Sınayan Yalancı

Beddua Dönüşen

Sonuç: Domuz a dönüşme

Balıkçı Donas: Kötülüğü ve yanlışlığı temsil eder. Paylaşmaması ile bu olumsuzluk güçlenir, yalancılıkla bu olumsuzluk güçlenir.

4. Efsanenin Boyutları 4.1. Mantık (Gerçeklik) Boyutu: Yok. Olay örgüsü gerçeğe aykırı, mantıksal olarak mümkün olmayan olaylarla örülmüş. (Etik boyutunda verilen neden-sonuç ilişkisi toplumsal yapı içinde gerçek ve mantıklıdır) 4.2. İnanma Boyutu: Var. İnanmayı sağlayan unsur, bazı unsurlara bağlı olarak efsanenin dinî ve etik bir kuralı açıklayan neden-sonuç ilişkisini şu şekilde açıklanmaktadır; Yalan söylemek, varlığı paylaşmamak ve yardım etmemek en büyük hatalardandır ve cezalandırılır. İnanma, sadece olayların mantığa uygunluğu ya da gerçekliği etrafında aranmamalıdır. Dinsel, etik ya da kavramsal gerçekler de, kurallar da inanmayı sağlamaktadır. 4.3. Kültürel Boyut

Karakalpakların avcı, hayvancı ve balıkçı bir toplum olmasından dolayı balıkçı tipi kullanılmıştır. Bu şekilde bir yerelleştirme anlatmanın, dinleyici tarafından benimsenmesini sağlar.

Anlatmada yer alan yalan söyleme, düşkünlere yardım etmeme, cimrilik, malını paylaşmama gibi kötü davranışların Karakalpak kültüründe nasıl değerlendirildiği de açıkça belirtilmektedir. 5. Motifler

Hızır: (V200-V299 Mukaddes Şahıslar) Karakalpaklar Müslüman bir toplumdur, fakat Ruslarla ilişkileri ve yaşadıkları bölgedeki Rus (Hıristiyan) nüfusun yoğunluğu ve eski siyasi sistemin (Sosyalizm) unsurları Karakalpak kültürünü etkilemiştir. SSCB içinde yer alan diğer Müslüman Türk boyları gibi, Karakalpakların da dinî uygulamaları ve etik değerlerinde değişme olmuştur.

Hızır, Türk kültüründe dinî özellikleri yanında bazı kültürel değerleri de temsil eder. Yardımlaşma, doğruluk ve iyi niyetin sembolüdür. Bu nedenle “yardım etmenin gereği” gibi etik bir kavramın açıklanmasında Hızır’la bütünleşme, Türk kültürünün dinamikleri nedeniyle, neredeyse mecburidir.

Daha başka Türk halk anlatmalarında olduğu gibi, bu anlatmada da Hızır mucizevî yardımcıdır. Hızır’ın zor zamanda olağanüstü şekilde yardım etmesi ile birlikte yer alan bir grup motif de vardır. Bunlar, kılık değiştirme, yardım isteyerek sınama ve davranışı ceza ya da ödülle sonuçlandırmadır. Hızır’la karşılaşan insan doğru davranışı gerçekleştirirse, ödüllendirilir. Bu ödül, dileğinin yerine gelmesi, kazanç sağlaması veya elindekinin değerlenmesidir. Bu durumun aksi durumlarda ise cezalandırma söz konusudur. Ceza, beddua edilmesi sonucunda vuku bulur. Beddua, dönüşülecek varlığın detaylı bir tasvirinden oluşur. (Taşa dönüşme beddualarında da aynı şey söz konusu mu?)

Kılık Değiştirme: (D400-D499 Değişmenin Diğer Şekilleri) Değişim motifi söz konusu, çünkü eski şekle geri dönülen bir değişim söz konusudur.

Dönüşüm: (D100-D199 İnsanın Hayvana Dönüşmesi) Efsanede insanın domuza dönüşmesinin nedeni beddua ve cezalandırılmadır. Yardım isteyen insana yardım etmeme, cimrilik, yalan söyleme gibi kötü davranışların cezası bedduaya uğrama ve domuza dönüşmedir. İnsanın hayvana dönüşmesi, bir insanın hatalı davranışlarının cezalandırılması amacıyla mağdur tarafın bedduası sonucu gerçekleşmişse insanın dönüştüğü hayvan sevilmez ve uğursuz sayılır.457 Domuz da halk tarafından uğursuz kabul edilip, sevilmez.

6. Efsanenin Türü: Dönüşüm Efsanesi /Oluşum efsanesi

Efsanede balıkçıya verilen cezanın içeriğinde dönüşüm, oluşuma bağlanıyor. Sadece dönüşüm değil, domuzun oluşumu da anlatılmaktadır.

7. Efsanenin Alt Anlamlarıyla Birlikte Yeniden Okunması /Metnin Dönüştürülmesi

Domuz, İslam dünyasında kötü, yanlış ve pis olan ne varsa onlardan oluşur ve onları temsil eder ve bu nedenle İslam dinince yasaklanmıştır. İnsanın domuza dönüşmesi, gerçek bir olay değildir ve efsanedeki olay mantığa aykırıdır. İnsanı domuza dönüştüren nedenleri yalancılık, yardım etmeme ve elindeki varlığı paylaşmamadır. Bunlar toplumsal yapıya zarar veren davranışlardır ve hem etik hem de din tarafından yasaklanır. Üç yanlış davranışı gerçekleştiren insanın, domuzla özdeşleştirilmesi, domuzun yukarıda belirtilen simgesel yapısı nedeniyle, mantıklıdır. Etik ve sosyal kavramlardaki hata-ceza, neden-sonuç ilişkisinin mantığa uygunluğu, gerçekliği sağlar ve efsanedeki dönüşüme inanılması sonucunu doğurur.

8. Efsanenin İşlevi

“Domuz eti yeme, pistir, mundardır, günahtır.” Tavsiyesi ilk anlamda yer alır. Alt anlamda ise, yalan söyleme, cimrilik ve varlığını paylaşmama ve yardım etmemenin yanlış davranışlar olduğu, bu yanlış davranışların sahibi için cezasının büyük olacağı gösterilmektedir. Böylece Müslümanlar tarafından domuz etinin yenmemesinin bir nedeni daha ortaya konmuş olmaktadır.

TUZ (60. Efsane)

1. Efsanenin Konusu: Tuzun keşfedilmesini. 2. Olay Örgüsü:

    • Bir adam, ateşte pişirip yiyeceği bir parça eti yere düşürür.

    • Yerde tuz vardır ve tuza bulanan eti yerden alıp yer ve lezzetinin değiştiğini fark eder.

    • Toprak sandığı tuzu alıp evine getirir ve başka yiyecekleri de tuzlar.

    • Tuz, diğer insanlar arasında da yayılır ve sürekli kullanılmaya başlanır.

2.1. Olay örgüsünde yerelleştirme yok, bu nedenle kolaylıkla başka coğrafi alanlara veya toplumlara adapte edilebilir/taşınabilir ya da başka kültürlerde eş zamanlı olarak yaratılabilir.

2.2. Metnin sonunda yer alan “kazanda pişirme” ifadesi, olay örgüsünü aksatmaktadır. Kazan, madeni işlemeyi bildiğini gösterir, bu da kronolojik olarak tuzun keşfinden sonra olması gereken bir gelişmedir.

3. Unsurlar /Semboller /Metaforlar

Avcı: Türk kültürünün erken dönem beslenme ve ekonomik modeli avcılık ve toplayıcılık olmasından dolayı keşfeden kişi olarak avcı figürü tercih edilmiştir. Ayrıca Karakalpak Türklerinin geçim kaynaklarını hayvancılık, balıkçılık ve avcılık oluşturmaktadır.

Karakalpak Türklerinin yaşadıkları topraklar Aral Gölü’nün güneyinde, Kızılkum ve Karakum çölleri arasındaki çöl ve bozkırlardır. Bu coğrafi yapı ve iklim tarımla uğraşmaya elvermediği için alternatif yaşam şekilleri ve meslekler ağırlık kazanmıştır. Karakalpaklar Aral Gölü kenarında balıkçılık yaparak, özellikle at sürüleri yetiştirerek ve yabani hayvanları avlayarak yaşamlarını idame ettirirler. Avcılar çok fazla gezdikleri için dönemin haberleşme ağını oluştururlar, yeni bilgilere hızla ulaşırlar ve bu bilgileri toplumlarına taşırlar. Avcıların göçebe hayatta üstlendikleri işlevleri, yerleşik hayatta çobanlar üstlenmiştir.458

Ateş: Türklerin en eski dönemde faydalanmaya başladığı ateş, Kamlık döneminden itibaren hayatın kaynaklarından biri olarak kabul edilmiştir.

Et (Hayvan): Türklerin hayvan kültü oluşturan en eski kültürlerden biri olduğu ve erken dönemlerde hayvanları avlamayı keşfettikleri bilinmektedir.

Tuz (Toprak): “Tuz ekmek hakkı”, “nazardan korunmada tuzun kullanılması” ve “tuz kadar sevmek masalı” gibi pek çok örnekte görüldüğü gibi tuz Türk kültüründe kutsal ve önemli bir yere sahiptir. Tuza verilen bu önem hayata kaynaklık etmesi ile açıklanabilir.

Efsanenin olay örgüsünü saran unsurlar Türk kültüründe kutsal kabul edilmektedir.

Medeniyetin gelişimi hakkında kronolojik bir bilgi verilmiş, medeniyeti inşa eden keşiflerin tesadüflerle ilişkisi aktarılmıştır. Karakalpaklar avcı bir toplum, ateşi, pişirmeyi ve besin kaynağı eti değerlendirmeyi bilen bir toplumsal yapıya sahip. Fakat madenler hakkında bilgisi yeterli değil.

4. Efsanenin Boyutları 4.1. Mantık (Gerçeklik)Boyutu: Olay örgüsü gerçekliğe ve mantığa uygundur. 4.2. İnanç Boyutu: Gerçekçi ve mantıklı olay örgüsü, efsaneyi inanılır kılmaktadır. 4.3. Kültürel Boyut: Olay örgüsü, Türk kültüründe derin bir yere sahip kutsal unsurlarla sarılmıştır. 5. Motifler

Tesadüf Etme (N700-N799 Tesadüfler)

Avcı (P414 Avcılık) 6. Efsanenin Türü: Keşif efsanesi 7. Efsanenin Alt Anlamlarıyla Birlikte Yeniden Okunması /Metnin Dönüştürülmesi

Tuz insanoğlunun keşfettiği en eski gıda maddelerinden biridir. Lezzet verici özelliği yanında, koruyucucu özelliği de vardır. Türk kültüründeki önemli yeri de, bize göre asıl bu koruyucu özelliğine bağlı olarak belirlenmiştir.

Tuz yiyecekleri bozulmaktan korur. Aynı şekilde cesetleri de bozulmaktan korur. Bunun en çarpıcı örneklerindne biri Gobi çölündeki tuzlu alanda kalan mumyalardır. Bu nedenle besin maddelerini ve bedeni koruyan tuz, en eski dönemlerden itibaren bir büyü nesnesi olarak kullanılmıştır. Bugün dahi nazardan korunmak için tuz kullanılır. Türk kültüründe lezzet verici ve koruyucu özelliğinden dolayı ekmekle eş kutsallığa sahip olmuştur. “Tuz ekmek hakkı” sözü bunu gösterir. Ayrıca izzet ve saygı belirtisidir. Türk dünyasında saygın konuk tuz ve ekmekle karşılanır. Tuzun Türk kültüründeki önemi, tuz hakkındaki efsanelere kaynaklık etmiştir. Bu efsane, yeni nesle tuzun nasıl keşfedildiğinden ya da tuzun lezzet verici işlevini öğretmekten çok, kültürel değerlerin temel sembolüne dikkat çekmeyi amaçlamaktadır. Tuz hakkındaki daha pek çok efsane ile birlikte, tuzun Türk kültüründeki kutsallığını açıklayan bir zemin oluşmasına katkı sağlamaktadır. 8. Efsanenin İşlevi

Efsanenin üst anlamındaki işlevi, tuzun lezzet katan özelliğini vurgulamak fakat “Alt Anlam” olarak açıklayabileceğimiz metnin derin okuması sonucu elde edilebilecek anlam: tuzun kültürel yapıdaki önemine, kutsallığına dikkati çekmektir ve bu bilginin taşınmasıdır. Ayrıca insanoğlunun medeniyeti keşfetme yöntemleri açıklanmaya, keşiflerin önemini anlatmaya ve medeniyetin tesadüflerle ilgisi vurgulanmaya çalışılmıştır.




Dostları ilə paylaş:

©2018 Учебные документы
Рады что Вы стали частью нашего образовательного сообщества.
?


iii-bob--tekis-aylanma--.html

iii-bob-2.html

iii-bob-boyicha-xulosa---4.html

iii-bolezni-organov.html

iii-bolununnfusu---21-.html