1 ... 7 8 9 10 11 12 13 14 15

III.B. Kentleşmede Yeni Olgular ve Sorunlar - Sürdürülebilir Kentleşme Bakış Açısı İle Türkiye’de Kentleşme Sektörüne...

səhifə11/15
tarix15.01.2018
ölçüsü0.96 Mb.

III.B. Kentleşmede Yeni Olgular ve Sorunlar

Kentleşmemizin geçmişinde ortaya çıkan ve günümüze taşınan olgu ve sorunların yanı sıra, son yıllarda belirmeye başlayan olgu ve sorunlar da söz konusudur. Bunlar arasında Kentleşme Tematik Grubu toplantılarında sürdürülebilirlik tartışmaları açısından öncelikli görülen konular, “kentleşme ve iklim değişikliği”, “kentsel dönüşüm olgusu”, “sürdürülebilir kent formu” ve “enerji verimliliği ve kentleşme” konularıdır.

İklim değişikliği

konusu pek çok sektörde yaşanan gelişmelerin neden olduğu güncel bir sorundur. Kentleşme süreci de iklim koşulları üzerinde olumsuz dışsallıklar yaratabilmektedir.

Kentsel dönüşüm

konusu son yıllarda Türkiye’de kentleşmenin gündeminde yoğunlaşan şekilde yer almaktadır. Öte yandan, planlama toplumu hangi

kentsel makroformun daha sürdürülebilir olduğu

konusunda tartışmakta, alternatif makroformların sürdürülebilirliği açısından görüşler üretilmektedir. Türkiye’de sürdürülebilir kentsel gelişmenin sağlanması açısından alternatif makroformların da değerlendirilmesi gerekmektedir.

Enerji verimliliği ve kentleşme

kesişimi söz konusu olduğunda; ulaşım, sanayi ve binalarda kullanılan enerji anlaşılmaktadır. Enerji verimliliği, sürdürülebilir kalkınma ve sürdürülebilir kentsel gelişme yaklaşımları içinde çok önemli güncel konulardan biridir.


III.B.1. Kentleşme ve İklim Değişikliği

İklim değişikliği, insan kaynaklı etkinlikler sonucunda atmosferdeki seragazı konsantrasyonlarının aşırı derecede artışı nedeniyle, küresel iklim sisteminde ve bunun sonucunda ekosistemlerde gerçekleşen değişiklikleri ifade etmektedir. Enerji, ulaştırma, sanayi, tarım, ormancılık ve atık yönetimi sektörlerinde, başta fosil yakıtların kullanılması sonucunda ortaya çıkan seragazları, atmosfer yoğunluklarını değiştirmekte, buna bağlı ısınma sonucunda küresel iklim sistemlerinde öngörülmeyen değişimler yaşanmakta, devamlılığı iklimsel verilere bağlı ekosistemlerin etkilenmesi sonucunda doğal kaynaklar ve insanlar zarar görmektedir.


Yanlış kentsel arazi kullanım kararları, iklim sistemleri üzerinde olumsuz etkiler oluşturmaktadır. Çevresel etkileri yeterince irdelenmeden oluşturulan arazi kullanım kararları, biyolojik çeşitlilik, yerel ve bölgesel iklim değişikliği, toprağın verimi, ekosistemler üzerinde ciddi olumsuz etkilere neden olmaktadır74. Bilimsel araştırmalar ve pek çok uygulama projesi, dünyanın büyük kentlerinin çevresel etkilerinin azaltması ile küresel iklim değişikliğinin bir ölçüde denetlenebileceğini ortaya koymaktadır. Ulaşım altyapısının, binaların enerji kullanımının, kentlilerin tüketim kalıplarının değişmesi ile çevresel koşulların iyileşmesi olanaklı görünmektedir. Hiç bir önlem alınmaz ise, kentlerde artan sıcaklığın artan hava kirliliğiyle beraber ciddi sağlık sorunlarına neden olacağı, özellikle gelişmekte olan ülkelerde içme suyu sıkıntısı yaşanacağı, hijyen sorunlarının ortaya çıkacağı tahmin edilmektedir75.
Türkiye’de iklim değişikliği konusu, 8. Beş Yıllık Kalkınma Planı’nda irdelenmiş, kentleşme sektörü ile ilişkisi, özellikle kentsel ulaşım açısından kurulmuştur. 8. Beş Yıllık Plan İklim Değişikliği Özel İhtisas Komisyonu Raporu’nda, 21. yüzyılın en önemli konularından biri olan küresel ısınmanın, kentsel alanlarda yoğunlaşan hizmet istemleri ve bunların karşılanma biçimleriyle yakından ilişkili olduğu belirtilmektedir. Evsel enerji tüketimi (ısınma, aydınlatma ve mutfak amaçlı), kentsel alanlarda yapılı çevrenin özellikleri (beton, asfalt, vb.), kent içi ulaşım hizmetlerinden ve atıklardan kaynaklanan sera gazları iklim değişikliğine neden olan etmenler arasındadır. Türkiye.de kentleşme alt-sektörlerinde (konut, ulaşım, katı atık, vb.) enerji tüketimi ve bu sektörlerin neden olduğu sera gazı salımlarına ilişkin verilerin yetersizliği, kent içi ulaşımın küresel ısınmaya ne kadar katkı yaptığının belirlenmesini engellemektedir. Bu belirsizliğe karşın, ulaşım sektöründe toplam enerji tüketiminin ve sera gazı salımlarının hızla attığı bilinmektedir. Türkiye.de, ulaştırma sektörü genelinde karayolu altyapısı ağırlığı gözlemlenmektedir. Bu ağırlık kent içi ulaşım altyapısı için de söz konusudur. Özellikle büyük kentlerde, kent içi ulaşımın önemli ölçüde motorlu araçlarla karşılandığı, bireysel araç kullanımı oranının da giderek arttığı izlenmektedir. Yolcu-km başına enerji tüketimi açısından, otobüsler raylı sistemlere göre 1.4; otomobiller ise 6.8 kat daha fazla enerji tüketmektedir. Taşıt türünün yanı sıra, enerji tutarını etkileyen diğer değişkenler de düşünüldüğünde, bu fark daha da belirginleşmektedir (Kentsel arazi kullanım kararları sonucunda konut-iş yeri alanı arasında fiziki bağlantıların zayıflaması ve yol uzaklığının artması gibi). Ankara için yapılan bir çalışmada, 1980 yılından sonra kent merkezi uzağında gelişen konut alanlarının ortalama yolculuk mesafesinin yaklaşık 8 kat arttığını; merkezi kent dokusundan uzakta gelişen yerleşim yapısının, yüzde 70’lere ulaşan ek bir enerji tüketimine yol açtığını göstermektedir.
Kent içi ulaşımda raylı sistem altyapısının geliştirilmesi, enerji verimliliğine katkı sağlayacaktır. Bu yönde bazı kentlerde raylı sistem yatırımları yapılmaktadır. Trafik yönetimine ilişkin düzenlemeler yapılmasının da aynı yönde katkı yapacağı düşünülmektedir. LPG’li yakıt sisteminin benzinden ucuz olması, Türkiye’de özellikle büyük kentlerde önemli sayıda araçta LPG dönüşümü yapılmasını sağlamıştır. Bu sistem ulaştırmadan kaynaklanan salımların azaltılmasına katkı sağlamaktadır76.
Bu konuyla ilgili olarak yürütülen çalışmalar arasında Bayındırlık ve İskan Bakanlığı’nın Çevre ve Orman Bakanlığı’na sunduğu proje önerisi vardır. "Kentler ve İklim Değişikliği Etkileşimi/İlişkisi" projesi ile kentler ve iklim değişikliği arasındaki iki yönlü etkileşimin ortaya konması hedeflenmektedir. İklim değişikliği bağlamında yerleşmelerde ekolojik, coğrafi yapıya uyum ile enerji etkinliğine yönelik faktörlerin tanımlanması ve bunlar dikkate alınarak yerleşme planı, kentsel tasarım projeleri, vaziyet planı, mimari ve diğer projeler gibi araçların nasıl hazırlanacağı ve kullanılacağı belirlenerek, örnek plan ve projeler hazırlanması söz konusudur..

III.B.2. Kentsel Dönüşüm Olgusu/Girişimleri


III.B.2.1. Tanımlar

“Kentsel dönüşüm” kavramı, içinde dönüşümün yenileme, yenilenme, iyileştirme gibi farklı boyutlarını içeren kapsamlı bir kavramdır. Anılan kavramlar arasındaki farklılaşmalara bu çalışma kapsamında girilmeyecek, dönüşüm ve yenileme kavramları birbirlerinin yerine kullanılacaktır. Kentsel dönüşüm, kentlerde sürdürülebilir kalkınmanın sağlanabilmesinde önemli bir araçtır. Sosyal, kültürel, ekonomik faktörlerin etkisiyle, kentsel alt-bölgeler kendilerini yenilemekte veya yenilenmektedir. Bu yenileme-yenilenme sürecinin ülkemizde, bir çok ülkeye oranla daha karmaşık şartlar altında devam ettiği söylenebilir. Bu durum, ülkemizdeki sosyo-kültürel, ekonomik ve yasal/yönetsel yapılardan kaynaklanmaktadır. Özellikle büyük şehirlerde ve metropollerde görülen kentsel çöküntüler, ekonomik, fiziksel veya sosyal boyutlu olabilmektedirler77.


Keleş kentsel yenilemeyi, “kamu girişimi ya da yardımıyla yoksul komşuluklarının temizlenmesi, yapıların iyileştirilmesi, korunması, daha iyi barınma koşulları, tecim ve işleyim olanakları, kamu yapıları sağlanması amacıyla, yerel tasar ve izlenceler uyarınca, şehirleri ve şehir özeklerinin tümünü ya da bir bölümünü, günün değişen koşullarına daha iyi yanıt verebilecek duruma getirmek” şeklinde tanımlamaktadır78. Ulusoy bu olguyu “değişime uğrayan kentsel bir bölgenin ekonomik, fiziksel, sosyal ve çevresel sorunlarına kalıcı bir çözüm sağlamaya çalışan kapsamlı bir vizyon ve eylem” olarak tanımlamaktadır79. Kentsel bozulma süreçlerinin anlaşılması, sağlık açısından düşük yaşam koşullarının iyileştirilmesi, fiziksel ve sosyal altyapı eksikliklerinin giderilmesi, sorunların eşgüdümlü ve sürekli biçimde çözümlenmesi, yeni alanlar yerine var olan kentsel alanların planlanması; dönüşümde vurgulanan önemli boyutlardır.

III.B.2.2. Türk Kentlerinde Dönüşüme İlişkin Sorunlar ve Bu Olguya Eleştirel Bakış Açıları

Kentsel dönüşüm, yukarıda da anlatıldığı gibi sosyal, ekonomik, yasal, yönetsel, fiziksel boyutları olan kapsamlı bir olgudur. Türkiye’de kentsel dönüşüm olgusunu gündeme getiren sorun alanları şöyledir80:


  • Türkiye’de kentsel çöküntülerin temel nedenleri denetlenemeyen nüfus hareketleri, yasadışı ve sağlıksız yapılaşma, eski şehir merkezleri ve süzülme sürecinden kaynaklanan sorunlar ile deprem olgusudur.

  • Özellikle planlı dönemden günümüze kadar devam eden planlama ve konut politikaları sağlıksız ve yasadışı yapılaşmayı özendiren bir tutumla kentsel çöküntülerin hızlanmasına yol açmışlardır. Yönetimler ve politikalar da kentsel çöküntü sürecini durdurmaya ve ıslah etmeye yönelik güçlü ve etkin bir tavır ortaya koyamamıştır.

  • Yerleşmelerde kentsel dönüşümü gerektiren kimliksizleşme, ekonomik canlılığın azalması, niteliksiz fiziksel çevreler, sağlıksız yapılaşma ve kentsel çevre sorunları gibi sorunlardan en az ikisi hüküm sürmektedir.

  • Yerel yönetimlerin finansal ve teknik kaynakları, bu durumu değiştirmek için yetersizdir. Yerel yönetim birimleri kentsel dönüşüm uygulamaları için alternatif finans kaynakları yaratma konusunda deneyimsizdirler.

  • Yerel yönetim birimleri içinde dönüşüm konusunda uzman eleman istihdam edilmesi konusunda önemli sorunlar vardır. Henüz birçok belediyede şehir plancı bile istihdam edilmezken, bunu beklemenin lüks gibi olduğu düşünülebilirse de, yerel yönetimler için bu durum giderilmesi gereken önemli bir eksiklik olarak görülmelidir.

  • Yerel yönetimlerin kaynak, bilgi, uzman eleman gibi eksikliklerinin yanısıra, altyapı olarak da (sosyal konutlar üretmek gibi) belli bir hazırlıkları bulunmamaktadır.

  • Yerel yönetimler kentsel dönüşümü dar kapsamlı, klasik bir imar planı uygulaması gibi algılamaktadırlar. Onlara göre, dönüşüm yerleşmede donatı alanlarını arttırmak, çağdaş yollar inşa etmek ve alt yapı sorunlarını çözümlemek şeklindeki uygulamalardır.

  • İdareler arası yetki çatışmaları dönüşümlerin uygulanmasını ve denetlenmesini zorlaştırmaktadır.

  • Kentsel dönüşümün planlama mevzuatı içindeki yeri, ilkeleri, hedefleri, uygulanması ve denetimi konusunda net tanımlar bulunmamaktadır. Büyük eksiklikleri olmakla birlikte, yasal mevzuat bu uygulamaları yapmayı doğrudan engelleyici ya da kısıtlayıcı bir içeriğe sahip de değildir. Bununla beraber, mevzuatın yeni bir anlayışla ele alınıp değerlendirilmesi gerekmektedir.

  • Yerel yönetimlerin vizyonlarının olması önemli bir konudur. Yerel yönetimler kentsel dönüşümü ancak yepyeni bir vizyonla ele alırlarsa başarılı olabileceklerdir. Bu vizyon çok boyutlu dinamiklere stratejik yaklaşımı gerektirmektedir.

Kentsel dönüşüm olgusuna yönelik eleştirel bakış açıları da mevcuttur. Kurtuluş, 1980’li yıllardan başlayarak dünyada ve Türkiye’de mekansal dönüşüm iki temel üzerinde yükseldiğine dikkati çekmektedir81:


1. Neoliberal politikalar ile birlikte devlet ile sermaye arasında yeniden biçimlenen ilişkiler ve kentsel alanlarda hak sahipliğinin yükselen sınıflar lehine yeniden düzenlenmesi.
2. Kentsel alanın bütünüyle sermaye birikimi mantığının içine alınması ile kentin kamusal mekansal varlığının aşındırılması.
Bu iki temel üzerinde kurgulanmaya başlanan süreçte, yasal reformlar ile üretim sermayesinin yanında yeni bir sermaye sınıfı yaratılmaktadır. Yabancı sermaye yatırımlarını teşvik söylemi adı altında, kentsel mekandaki kullanım ve mülkiyet hakları aslında bu yeni yerli sermaye lehine düzenlemektedir. Bu düzenlemelerle kentsel alanlardaki kullanım ve mülkiyet hakları alt sınıflardan üst sınıflara doğru ve kamusal mülkiyetten özel mülkiyete doğru transfer edilmektedir. Gecekondu mahalleri ile eski kent merkezlerindeki çöküntü alanları bu transferin yaşandığı ana kaynaklardır. Gecekondu alanlarındaki mülkiyet ve imar sorunları bu transferler için meşruiyet sağlamakta iken; kentsel çöküntü alanlarında ise zaten çok parçalı mülkiyet hakları ve ağırlıklı kiracılık statüsü ile barınan yoksul toplumsal sınıfların sağlıksız yaşama koşlları, bu alanlarda dönüşüm projelerini meşulaştırmaktadır. Yoksul ve emekçi sınıfların kentsel alanda yaşayabilmelerinin dayanağı, yeni sermaye birikimi sürecinde yükselen sınıflar lehine ortadan kaldırılmaktadır82.
Kurtuluş, böyle bir bağlam içinde kentsel dönüşümü, “toplumsal adalet” ilkesi içinde ele alabilmek olanaksız hale geldiğinden söz etmektedir. Semt, mahalle gibi ölçekler sadece fiziksel ve demografik olarak ölçülebilen sayısal büyüklükler değil, belli bir tarihsel dönemde, belirli toplumsal sınıfların tarafından sosyal olarak kurulan ölçeklerdir. Kentsel dönüşüm projeleri, bu sosyal içerikten soyutlanmış bir mekanda değil, maliyetleri toplumsal sınıflar tarafından ödenmiş sosyo-mekansal ölçekler üzerinde gerçekleşmektedir. Toplumsal ve yerel maliyetler ödenerek kurulan bir sosyo-mekansal ölçeğin, bu maliyeti ödemiş toplumsal sınıfları dışlayarak, sermaye sınıfı lehine dönüştürülmesi ile toplumsal adalet ilkesi aşındırılmaktadır83.

III.B.2.3. Kentsel Dönüşüm Politikaları ve Yasal Girişimler

Batı’da farklı içerikleri olan kentsel dönüşüm sorunlarına cevap verebilmek için farklı müdahale biçimleri geliştirilmiştir. Türkiye’de kentsel dönüşümde en çok ön plana çıkarılan konu gecekondu alanlarının dönüşümüdür. Türk kentlerinde dönüşüm olgusunu gündeme getiren konular; depreme dayanıklı kentlerin geliştirilmesi, doğal, tarihi ve kültürel mirasın korunması, yasa dışı olarak gelişen yaşam kalitesi düşük kentsel alanların yasallaştırılması ve sağlıklaştırılması, prestijli yeni merkezi iş alanları, fuar, alışveriş, eğlence merkezleri, konut alanlarının geliştirilmesi yönünde ulusal ve uluslararası büyük sermaye baskısı, kıyılarda doğal çevrenin bozulmasına neden olan uluslararası tatil köylerinin geliştirilmesi, altyapı yatırımlarından yoksun olarak var olan kentsel ve doğal dokuyu dikkate almadan gelișen ikinci konut alanları gibi konulardır.


Bu çeşitlilik karşısında, ülkemizde kentsel dönüşümü tek bir süreç ya da sorun alanı olarak gören yaklaşımların bırakılması gerekmektedir. Çünkü bu olguyu tek bir süreç olarak gören bir bakış açısıyla geliştirilen yasal ve kurumsal düzenlemeler, birbirinden farklı kentsel dönüşüm sorunlarını çözmede yetersiz kalacaktır. Ülkemizde farklı dönüşüm sorunlarına yanıt aranırken, genelde bu sorunlar fiziksel mekanın dönüşümüne indirgenmiş; dönüşümün toplumsal, ekonomik ve çevresel boyutları göz ardı edilmiştir. Oysa, kentsel dönüşüm, fiziksel mekanın dönüşümünün yanı sıra, sosyal gelişim, ekonomik kalkınma, ekolojik ve doğal dengenin korunması ve sürdürebilirliğinin sağlanması ile birlikte kapsamlı ve bütünleşik bir yaklaşımla ele alınırsa başarıya ulaşma olanağından söz edilebilir84.
Türkiye’de kentsel dönüşüm konusunda, fiziksel çevrenin dönüşümüne ek olarak aşağıdaki boyutların tamamını içeren politikalar geliştirilmesi önemlidir:

  • İstihdam olanaklarının artırılması

  • Ekonomik canlılığını yitiren alanlara yeni ekonomik faaliyetlerin çekilmesi

  • Yerel girişimciliği destekleyici kredi programlarının oluşturulması

  • Vasıfsız emeğin kalitesinin artırılmasına yönelik eğitim kurs ve programlarının açılması

  • Mekansal ve toplumsal güvenliği artırıcı önlemlerin alınması

  • Kentsel çöküntü alanlarında toplumun eğitim ve sağlık gereksinimlerine yönelik projelerin düşünülmesi

  • Doğal ve enerji kaynakların korunması ve etkin kullanılmasına yönelik önlemlerin alınması85.

Türkiye’de yerleşmelerde iyileştirme politikalara yönelmek için yeterli gerekçe vardır; ancak bu yönelmeleri eyleme dönüştürebilecek altyapının yeterli olmadığı görülmektedir. Büyük ölçüde denetimsiz üretilen kentsel yapı stoğu, çevresel kirlilik, yangın gibi tehditlerin yanı sıra; doğal afetler karşısında büyük bir risk havuzu oluşturmaktadır. Bu arada, bu yapı stoğu fazlası, aynı zamanda göz ardı edilemeyecek bir sosyal ayrışmanın da göstergesidir. Bir yandan taşınmaz zengini katmanlar oluşurken; diğer yandan kentsel fakirlik giderek daha büyük bir toplumsal tehdit haline gelmiştir. Kentsel iyileştirme projelerinin, fiziksel iyileştirmenin yanı sıra, sosyal eşitlik sağlayan projeler olması da önem taşımaktadır86.


Balamir, kentsel dönüşüm olgusunun, son yıllarda imar yasasının yeniden ele alınması nedeniyle gündeme geldiğine dikkat çekmekte; bu yöndeki bir düzenlemeyi bağımsız bir yasa ile gündeme getirmek yerine, İmar Kanunu kapsamında yer verilmesi gerektiğini vurgulamaktadır. Artık Türkiye’de kentlerin büyütülmesinden çok iyileştirilmesi ve yenilenmesinin, önümüzdeki birkaç on yıl için stratejik bir hedef olması gereği vardır87. Deprem, ülkemiz için önemli bir tehdittir; bu yüzden kentsel dönüşüme ciddi olarak eğilmek gerekmektedir. Dönüşüm, tekil yapıların tek tek iyileştirilmesi ve depreme karşı güçlendirilmesi ile elde edilebilecek bir durum değildir88. Bu konuya çok yönlü olarak --yani fiziki güçlendirme, kentsel çevrelerin ıslahı ve çağdaş çevrelere dönüştürülmesi, güvenlik nedenleri, sosyal adaletsizliğin giderilmesi—amaçlarıyla yaklaşmak gerekir. Dönüşüm çalışmaları, sadece imar mevzuatında önemli bir anlayış değişikliği ön görmekle kalmamalı; bağlantıları nedeniyle belli bir yasal düzenlemeler silsilesi içinde (afetler yasası ve yönetmelikleri, taşınmaz vergileri, zorunlu sigorta, kat mülkiyeti yasası89, vb.) ele alınmalıdır90.
Son iki yıl içinde gerçekleştirilen yasal düzenlemeler, yukarıda irdelenen çok-boyutluluk ilkesini içermekten çok, parçacı bir yaklaşımı gündeme getirmekte ve dönüşüme ilişkin ölçüt getirmeyen girişimler olarak karşımıza çıkmaktadır. Dönüşüme ilişkin yeni yasal düzenlemelere bakıldığında, 2004 yılında çıkartılan 5104 sayılı “Kuzey Ankara Girişi Kentsel Dönüşüm Projesi Kanunu” ilk örnek olarak verilebilir. Kentsel dönüşüm projelerinin temel hedefleri gözönünde bulundurulduğunda, sözü edilen projenin sadece fiziksel bir dönüşümü ön gördüğü ortaya çıkmaktadır. Öte yandan, bir kentin belirli bir alanı için bir dönüşüm kanunu çıkartılması ile de kentlerin planlanması açısından olumsuzluklar içeren parçacı yaklaşımların da önü açılmıştır91.
2005 yılında çıkartılan 5393 sayılı Belediye Kanunu’nun kentsel dönüşüm ve gelişim alanları ile ilgili 73. maddesinde ise, kentsel dönüşüm projelerinin uygulanabileceği alanlar göreli olarak kapsamlı bir şekilde tanımlanmış olsa da, bir alanın kentsel dönüşüm ve gelişim proje alanı olarak ilan edilebilmesi için sadece alan büyüklüğüne yönelik sayısal bir ölçüt getirilmiştir. Ayrıca, eskiyen kent kısımlarının hangi ölçülere göre kim tarafından belirleneceği ile ilgili herhangi bir hüküm yer almamaktadır.
2004 yılında çıkartılan 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu’nda ise Büyükşehir Belediyelerine de kentsel dönüşüm ve gelişim projelerini uygulama yetkisi verilmiştir. 2005 yılında yürürlüğe giren diğer bir kanun ise 5366 sayılı Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıkların Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanun’dur. Bu kanunda da yıpranan ve özelliğini kaybetmiş kent bölgelerinin nasıl ve hangi ölçütlere göre belirleneceği açıklanmamaktadır. Diğer yandan bu yasa ile Kentsel Sit Alanı kararlarının ve koruma amaçlı imar planlarının bütünlüğünün bozulması da olasıdır92.

III.B.2.4. Kentsel Dönüşüm Uygulamalarında Katılımın Önemi

Kentsel dönüşüm, sürdürülebilirlik önünde engel olarak duran şu sorunları azaltmada veya gidermede, ya da çözümüne olanak sağlamada önemlidir93:


  • Mahalleler arası fiziki, sosyal ve ekonomik farklılıklar (Kentsel yoksulluk ve sosyal dışlanma)

  • Yüksek yapı yoğunluğu,

  • Yüksek deprem zarar riski,

  • Kentsel standartların yeniden ele alınması,

  • İş potansiyellerinin yaratılması.

Ülkemizde 1980 sonrası planlama ve denetleme uygulamalarında “yukarıdan aşağıya” ve merkeziyetçi özellikler sorgulanmaya başlanmış; katılımlı planlamayı hayata geçirmeye yönelik tartışmalar, uygulamalar ve kurumsal düzenlemeler gündeme gelmiştir. Ancak daha önce de irdelendiği gibi, katılım konusundaki girişimler henüz kurumsallaşmış olmaktan uzaktır. Planlama süreçlerinde olduğu gibi, planlama/kentleşme alanının içinde yer alan bir olgu olan kentsel dönüşümde de kamu ve özel sektör kuruluşlarının, gönüllü kuruluşların ve toplumun ilgili kesimlerinin katılımını sağlayacak ortaklıkların kurulması için önemli çabaların harcanması gerekmektedir. Merkezi ve yerel yönetimlerin, kentsel dönüşümdeki rollerinin açık bir biçimde belirlenmesi; yerel halkın ve yerelin geleceğinde söz sahibi bulunan paydaşların dönüşüm projelerine katılımının sağlanması, kentsel dönüşüm projelerinin sürdürülebilirliği açısından son derece önemlidir. Bu projelerin sürdürülebilirliğindeki diğer önemli etken, paydaş grupları tarafından projelerin sahiplenilmesinin ve harekete geçirilen ortak çabanın devamlılığının sağlanmasıdır94.


Yurtdışı örnekleri incelendiğinde, mahalle odaklı planlama, ekonomik gelişme, kentsel hizmet üretme vb. gibi örgütlenmeler ile mahalle geliştirme şirketlerinin, kar amacı gütmeyen konut şirketlerinin, dönüşüm projelerinin gerçekleşmesinde önemli işlevler üstlendiği görülmektedir95.
Ülkemizde, çok yaygın olmamasına karşın, Ankara, İstanbul ve Bursa’da uygulanan dönüşüm projelerinde, ülkemiz koşullarına özgü ve yurtdışı örneklerine benzer yapılanmalara gidilmiştir. Söz konusu deneyimler sonucunda, dönüşüm projelerinin gerçekleştirilmesinde;

  • Farklı bölgelerin farklı sorunları olması nedeniyle, geliştirilecek proje ve stratejilerin farklı yaklaşımlara gereksinimi olduğu,

  • Her projenin, o kentin geleceği ile ilgili vizyonunu geliştirmeye yardımcı olduğu,

  • Her çözüm önerisinin belirlenmesinde, projeden etkilenen özellikle yerel topluluklar ile yerel yönetim ve yatırımcıların örgütlü bir biçimde işbirliğinin önemi

gibi temel ilkeler ortaya çıkmıştır.

Göksu’nun (2006) sürdürülebilirlik açısından öne sürdüğü dönüşüm yaklaşımı; çok aktörlü ortaklıklar (Kamu-Özel Sektör ve sivil örgütler, yerel topluluklar), aşağıdan-yukarı örgütlenme anlayışı, proje bazlı ve/veya topluluk bazlı programlar ve projeler üretme biçimini ön görmektedir. Kentsel dönüşüm projeleri, doğası gereği, uzlaşma gerektirir. Bu yaklaşıma göre; kamu, özel ve sivil sektörlerin stratejik aktörleri, kentsel yenileme stratejilerini birlikte geliştirmelidir. Stratejik işbirliği, ulusal düzeyden, mahalle düzeyine kadar yatay ve dikey ilişkiler çerçevesinde ve farklı ölçeklerdeki yönetişim biçimi ile kurulmalıdır.


Kentsel dönüşüm projelerinin hayata geçirilebilmesinde proje ortaklıkları, projeden özellikle birinci derecede etkilenen grupların, birlikte yaratılan proje senaryosu kurgusu içinde bir araya geldikleri ortamlardır. Göksu aşağıda değinilecek proje ortaklığı örneklerinin, kentleşme pratiğimizde yer alan diğer örneklerle birlikte, birer örnek çalışma olarak değerlendirilmesi gerektiğini belirtmektedir:
Portakal Çiçeği Vadisi-Ankara örneğinde proje ortaklığı, kamu-özel sektör işbirliği, arsa sahipleri ve girişimcinin de katılımı ile gerçekleşmiştir. Arsa sahipleri, proje kararlarına, temsilcileri aracılığı ile şirket, yönetim ve denetim kurullarında, temsil edilerek katılmışlardır. Ayrıca, şirket tarafından, gündeme getirilen öneriler, arsa sahipleri ile yapılan aylık toplantılarda da ele alınmıştır.
Dikmen Vadisi-Ankara projesinde, proje geliştirme yükümlülüğünü Ankara Büyükşehir Belediyesi ve ilçe belediyelerinin katılımı ile yine şirket üstlenmiştir. Ancak, ortaklık, şirket ve belediye yöneticileri ile arsa sahiplerinin kooperatifler çatısı altında örgütlenerek, temsilcileri aracılığı ile katıldıkları Proje Karar Kurulu yöntemi ile sağlanmıştır. Kurul, proje ile ilgili kararların birlikte tartışılmasını ve kararların oybirliği ile alınmasını sağlamayı amaçlamıştır.
Zafer Plaza-Bursa uygulamasında, belediye ile arsa sahipleri arasında karşılıklı güvene dayanan bir sözleşme ortaklığı gerçekleşmiştir. Arsa sahipleri, mülkiyetin ve imar haklarının toplulaştırılması, proje geliştirme ve yatırımcı bulma konularında belediye başkanını yetkili kılmışlardır96.

III.B.3. Sürdürülebilir Kentsel Gelişme ve Ulaşım Bakış Açısı İle “İdeal” Kent Formları

Sürdürülebilir kentsel ulaşım yazınında kent formunun kentsel ulaşım ve trafiğe etkisi üzerine yapılan tartışmalar önemli yer tutmaktadır. Bilindiği gibi ulaşım, kentin farklı arazi kullanım öğeleri arasındaki bağlantının sağlanması olup, bu kullanımların mekanda nasıl yer seçtiği doğrudan ulaşım bağlantılarını şekillendirmekte ve oluşan trafiğin de temel belirleyicisi olmaktadır.


Arazi kullanım öğeleri birbirinden uzak mesafelerde ve mekanda dağınık şekilde yer seçtiğinde, çok sayıda ve uzun bağlantılarla ulaşım altyapısının elde edilmesi gerekmekte; oluşan ulaşım ve trafik deseni de uzun mesafeli ve özel araç kullanımına dayalı yolculuklar biçiminde olmaktadır. Gerek altyapı yatırım maliyeti, gerek ulaşım altyapısına harcanan alan büyüklüğü, gerekse uzun mesafeli ve özeli araçlı yolculuklarda kullanılan yakıt ve yaratılan çevre kirliliği açısından, bu modelin sürdürülemez olduğu açıktır. Dolayısıyla dağınık kent formu hem kentsel gelişme hem de ulaşım açısından sürdürülebilir bir form değildir.
Anılan dağınık kent formundaki bu olumsuzlukların giderildiği bir alternatif olarak “kompakt” (derişik) kent formu sürdürülebilir ulaşım yazınında önemli yer tutmuştur. Kompakt kent, arazi kullanım öğelerinin mekanda dağınık değil, mümkün olduğunca bir arada olması stratejisi üzerine kurularak, yüksek yoğunluklu ve mekansal gelişimi sınırlı bir kent formunu işaret etmektedir. Farklı arazi kullanım türlerini birarada ve yakın mesafede sunma stratejisinin bir alt-kavramı olarak “karma arazi kullanımı” bugün son derece önemli bir kent planlama stratejisi olarak kabul edilmektedir. Bu kavram, konut, çalışma alanları, alışveriş alanları, rekreasyon/eğlence alanları gibi farklı arazi kullanım öğelerinin bir arada tasarlanması sonucu bunlar arasındaki mesafenin en aza indirilerek araçlı yolculuk yapma gereksinimini de mümkün olduğunca azaltmayı hedeflemektedir. Karma arazi kullanımı yaklaşımı, aslında Kuzey Amerika kentlerinde farklı kullanımları ayrı ayrı bölgelerde (zonlarda) planlama yönündeki geleneksel planlama yaklaşımının yarattığı olumsuzlukların, özellikle ayrı bölgelerdeki kullanımlar arasındaki yüksek mesafelerin ve kaçınılmaz olarak yüksek yolculuk ve trafik değerlerinin önlenmesi için ortaya atılan ve anılan “bölgeleme” yaklaşımını tam tersine çevirmeyi hedefleyen bir stratejidir.
Karma arazi stratejisinin yanısıra, kompakt kent formu önerisinde öne çıkan diğer planlama ve tasarım stratejileri şunlardır: Yüksek yoğunluklu gelişme, mekanda gelişme/genişleme yerine kent içindeki boşlukların değerlendirilmesi/doldurulması (infill), ve mekan tasarımında özel araçlı yolculuğu değil yürüme ve toplu taşımı teşvik edecek tasarım yaklaşımlarının hayata geçirilmesi (örneğin iyi tasarlanmış nitelikli yaya mekanları, geniş yaya kaldırım ve yolları, düşük kapasiteli taşıt yolları, kentin yapılı çevresi içinde yüksek kapasiteli hızlı taşıt yollarına izin verilmeyerek sadece mahalle ölçeğine uygun dar sokak sistemleri, vb).
Kompakt kent formu sürdürülebilir kent ve ulaşım açısından ideal form olarak tanımlansa da, bu modelin uygulanabilirliği de yazında önemli yer tutan bir tartışma konusudur. Modelin küçük ve orta ölçekli kentlerde uygulanabileceği, kent nüfusu arttıkça mekansal gelişmeyi sınırlayıp yüksek yoğunluklu kompakt formu yaratmanın zorlaşacağı açıktır. Nüfus büyüklüğü yüksek kentlerde kompakt form yaratmak, altyapının son derece yüksek kalitede olmasını ve çok iyi idare edilmesini gerektirmektedir. Altyapı yönetimi özellikle öncelikli bir konu olmaktadır; çünkü nüfusun bütünüyle yoğunlaştığı bir bölgede altyapıya ilişkin sorunların acil çözümü çok önemlidir. Kompakt kent modeline ilişkin bir diğer eleştiri, yolculuk mesafeleri kısaltılsa da araçlı yolculukların devam edeceği ve bunun mekanda yayılmış salınım ve hava kirliliği yerine, tek bölgede yığılmış yoğun hava kirliliği olarak sonuçlanacağıdır.
Kompakt kent formunun uygulanabilirliğine ilişkin belki de en temel eleştiri, bu modelin yaratılabilmesinin gerçekçi olup olmadığı yönündedir. Bu modelde kişilerin yaşam ve çalışma mekanlarının bir arada ve yakın mesafede planlanması ve böylece yolculuk gereksiniminin en aza indirgenmesi amaçlanırken, bu yaklaşımın kişilerin yaşama ve çalışma alanı seçimlerini belirleyen sosyal süreçleri basite indirgediği, yolculuk yapma ve özel araç kullanma talebinin arkasındaki pek çok etkeni gözardı ettiği ileri sürülmektedir. Modelin uygulanabilirliğine ilişkin bir diğer konu, bu formun yeni planlanan veya gelişmekte olan kentler için önemli bir strateji olabileceği; ancak zaten gelişmesini tamamlamış mevcut kentler için ve özellikle tarihi doku barındıran kentler için uygun olamayacağıdır. Dolayısıyla, bu modelin yeni gelişen kentsel alanlar ile mevcut kentlerde kent dokusu içindeki boşlukların değerlendirilmesi anlamında gerçekçi olduğu, ancak zaten gelişmiş mevcut yapılı çevre üzerinde uygulanmasının gerek ek altyapı gereksinimi ve maliyeti, gerek tarihi kentlerde bunun olanaksızlığı, gerekse bu çevrede yaşayanlarca ek nüfus ve yapılaşmanın kabul edilebilir olmaması nedeniyle gerçekçi olmadığı söylenebilir.
Öte yandan kompakt kent formuna yöneltilen bu eleştiriler, bu modelin ve model kapsamında yer alan karma arazi kullanımı, yoğunluk düzeyinin yüksek tutulması ve yürüme ile toplu taşımı özendiren tasarım yaklaşımları gibi stratejilerin geçersiz olduğu anlamına gelmemektedir. Aslında bu planlama ve tasarım stratejilerini benimseyerek kompakt form modeli tezlerinin farklı örnekler üzerinde uygulanabilirliğini sağlayan iki alternatif model geliştirilmiş olup, başarılı uygulamaları mevcuttur. Bunlar koridor gelişme modeli ve çok-merkezli kentsel formdur. Her iki model de tek bir merkezi bölgede yığılarak oluşturulan yoğun kompakt formun gerçekçi olmadığı daha büyük metropoliten kentler veya kent-bölgeler için anlamlı alternatifler olarak ortaya çıkmaktadır.
Koridor gelişme modeli bir veya daha fazla sayıda kentsel gelişme koridoru üzerinde yüksek kapasiteli bir toplu taşım sistemi ile birbirine bağlanan yoğun gelişme odakları stratejisidir. Bu model ile doğrusal (lineer) veya ışınsal (radial) bir kent formu yaratılmakta; gelişme koridorları üzerinde konut alanları, çalışma alanları ile diğer kentsel arazi kullanımları yüksek yoğunlukta ve birbirleriyle beraber karma biçimde planlanmaktadır. Bu modelde kişilere aynı yerde yaşama ve çalışma olanağı sunulmakla beraber, bunun dışında bir yaşama-çalışma ilişkisi kurulması durumunda metro gibi kapasitesi ve hizmet kalitesi yüksek bir toplu taşım sistemi ile bağlantı olanağı da sağlanmaktadır. Bu modelde önemli bir strateji, toplu taşım bağlantılarının ön plana çıkarıldığı koridorlar dışındaki alanlarda yolculuk yaratan önemli arazi kullanımlarının geliştirilmemesidir. Elbette bu modelin de gelişimini tamamlamış, hatta dağınık formda gelişmiş bir kentte uygulanmasında mevcut formu değiştirmenin oldukça zor olacağı açıktır; uygulanabilirliğinin özellikle metropoliten kentlerde yeni gelişme alanlarının planlamasında olabileceği görülmektedir.
Çok-merkezli kentsel form modelinde de yine yoğun gelişme odaklarının yaratılması; bu odaklarda karma arazi kullanımı ile kendi kendine yeterli alt-bölgeler oluşturulması; bu alt-bölgelerden merkeze veya diğer alt-bölgelere yolculuk gereksiniminin en aza indirilmesi hedeflenmektedir. Bu modelin dağınık kent formunu değiştirmek için olanaklar sağladığı, seçilen odaklarda gelişmeyi yoğunlaştırarak dağınık form yerine çok odaklı bir forma geçişi kolaylaştırdığı söylenebilir. Bunun yanısıra, bu modelin özellikle kentsel-bölge türünden mekansal gelişme ve örgütlenme yaşayan kentsel alanlar için uygulanabilir olduğu görülmektedir: Öneri gelişme odakları kendi içinde yeterli kent parçalarıdır; veya başlı başına küçük ölçekli kentlerdir. Gelişme odakları arasındaki mesafeler uzundur; dolayısıyla odaklar arasında sık yolculuk desenini özendiren bir mesafe söz konusu değildir. Yine de gelişme odakları içinde nüfusu büyük olanların merkez kent ile bağlantılarında kapasitesi ve hizmet kalitesi yüksek toplu taşım sistemlerinin geliştirilmesi söz konusu olabilir (özellikle banliyö veya hızlı tren türü bölgesel raylı ulaşım); ancak çok sayıda, yoğun, ve kendi içinde yeterli gelişme odağı yaratıldığında, yolculukların genelde odak içinde yer alacağı, odaklar arasındaki ilişkinin hem kendine yeterlilik hem de mesafeler nedeniyle daha az olacağı varsayımı yapılmaktadır. Elbette bu varsayımın da, kompakt kent modeline yapılan eleştirilerde olduğu gibi yaşama-çalışma alanı seçimlerine ilişkin süreçleri ve yolculuk yapma talebine ilişkin etkenleri basite indirgediği söylenebilir.
Özetlemek gerekirse, bazı kent formlarının kentsel gelişme ve kentsel ulaşım açısından sürdürülemez olduğu açıktır; ve bunun karşısında üç alternatif kent formu daha sürdürülebilir bir kent ve ulaşım sistemi yaratılması için kullanılabilir.

Kompakt kent modeli

özellikle yeni gelişen ve küçük ölçekli kentlerde, ayrıca boşluklar (örneğin çöküntü alanlar) içeren mevcut kent dokusunda önemli bir kent planlama stratejisi olarak olanaklar sunmaktadır. Daha yüksek nüfuslu metropoliten kentlerde, yeni gelişme alanlarının

koridor gelişim stratejisi

doğrultusunda planlanması sürdürülebilir kent formunun yakalanmasında olanaklar sağlayacaktır.

Çok-merkezli veya çok-odaklı kent formu

ise, büyük bir mekansal alana yayılmış dağınık kent formunun daha sürdürülebilir bir forma dönüştürülmesi veya kentsel-bölge türünden gelişme gösteren alanlarda kent formunun kontrol edilebilmesi için geçerli planlama stratejileri olarak görülmelidir.
Sürdürülebilirlik açısından “ideal” kent formu tartışmalarına ilişkin olarak kent planlama yaklaşımlarını bu üç alternatif form kapsamında ele almanın yanı sıra, her üç modelde de yer alan alt-stratejileri ve kavramları kent planlamanın gündemine yerleştirmek de son derece önemlidir. Günümüzde gelişmiş ülkelerde ve özellikle Batı Avrupa ülkelerinde kentleşmeye ve kent planlamaya yönelik yasal mevzuat içinde aşağıda sıralanan strateji ve yaklaşımların benimsendiği görülmektedir:

  • Karma arazi kullanımı desteklenmelidir.

  • Kentsel gelişmede öncelikle kentin mevcut dokusu içindeki boşlukların değerlendirilmesi sağlanmalıdır.

  • Mevcut doku içindeki boşuklar ve toplu taşım ile ulaşılabilen alanlardaki gelişme potansiyeli değerlendirilmeden yeni yerleşim/gelişme alanlarına izin verilmemelidir.

  • Yürüme ve toplu taşım olanaklarının en fazla olduğu ve kentsel gelişmenin/yoğunlaşmanın desteklendiği alanlar (kompakt merkez, toplu taşım koridoru veya seçilen gelişme odakları) dışında kalan yerlerde yolculuk yaratan büyük kullanımlar (alışveriş ve eğlence merkezleri, büyük ofis alanları gibi) geliştirilmemelidir.

  • Tüm gelişme alanlarında (kompakt merkez, toplu taşım koridoru veya gelişme odaklarında) yoğunluk düzeylerinin toplu taşım hizmetini verimli kılan ve aynı zamanda kullanımlar arasında yürünebilirliği sağlayan düzeylerin altına düşmemesi sağlanmalıdır (az yoğun ve dağınık desende gelişen alanlara toplu taşım hizmeti götürülemez ve bu alanlarda yaya yolculukları etkin bir seçenek olamaz)

  • Gelişme alanlarında tasarım, yayalar dikkate alınarak yapılmalı, yürünebilir mekanlar yaratılmalıdır. Mevcut yapılı çevrede de yine “yayaya dost” çevrenin yaratılmasına yönelik olarak ulaşım altyapısının dönüştürülmesi sağlanmalıdır.

  • Gerek yeni gelişme alanlarında gerek mevcut yapılı çevrede arazi kullanımlarına erişimde toplu taşım ve yaya erişimi öncelikli olmalı; gerek kullanımların yer seçiminde gerekse tasarımlarında bu ölçütler belirleyici olmalıdır.

III.B.4. Kentleşme ve Enerji Verimliliği

Enerji verimliliği, sürdürülebilir kalkınma tartışmaları içinde son derece önemli bir alandır. Enerji verimliliği konusu, kuşkusuz ki pek çok sektörle kesişen önemli bir konudur. Enerji ve kentleşme kesişimi söz konusu olduğunda; ulaşım, sanayi ve binalarda kullanılan enerji anlaşılmaktadır. Elbette ulaşım ve sanayi büyük miktarlarda enerji tüketmektedir. Ancak binalarda enerji tüketiminin çok daha fazla olduğu bilinmektedir. Örneğin Avrupa’da toplam enerjinin % 40’ı binalarda harcanmaktadır. Aydınlanma, ısınma, soğutma, evlerde, işyerlerinde, eğlence tesislerinde sıcak su talebi nedeniyle, ulaşım ve sanayide olduğundan çok daha fazla enerji tüketilmektedir97.

Kentleşme sektöründe enerji verimliliğinin önemi göz önünde bulundurularak Avrupa Birliği’nde atılan önemli bir adım, 2002 yılında çıkarılan Binalarda Enerji Performansı Hakkında Direktif’tir (Directive 2002/91/EC of The European Parliament and of The Council of 16 December 2002 on the energy performance of buildings). Üye ülkelerin bu direktifi Ocak 2006 tarihine kadar ulusal mevzuatlarıyla bütünleştirilmesi gerekmektedir. Sözü edilen Direktif, Avrupa genelinde bina standartlarının enerji kullanımını en aza indirecek şekilde oluşturulmasını ön görmektedir. Buna göre,


  • Tüm Avrupa ölçeğinde yerel iklim koşullarını gözeterek binalarda enerji performansını hesaplayan genel bir metodoloji uygulanacaktır.

  • Üye ülkeler tarafından enerji performansı için minimum standartlar belirlenecketir. Bu standartlar hem yeni binalara, hem de mecut büyük binaların yenilenmesinde kullanılacaktır. Bu standartların çoğu mevcut veya planlanan Avrupa normlarına dayandırılacaktır.

  • Bir bina sertifikasyonu sisteminin oluşturulması; bina sahipleri, kiracılar ve kullanıcalar açısından enerji tüketimi düzeylerini daha görünür/anlaşılır hale getirecektir.

  • Buhar kazanları ve havalandırma sistemlerinin minimum hacimleri aşıp aşmadığı, enerji verimliliği ve sera gazı salınımları açısından düzenli biçimde denetlenecektir98.

  • Enerji Verimliliği Direktifi binaların sertifikasyonunu öngörürken, bir yapıyı oluşturan tüm unsurları dikkate almaktadır. Yapıda kullanılan malzeme, yalıtım, havalandırma, ısıtma ve aydınlatma ile birlikte, bina içinde kullanılan elektrikli araçlar, tasarım ve binanın yer seçimi enerji verimliliğinin yükseltilmesinde hesaplamalara dahil edilen unsurlardır.

III.B.4.1. Bayındırlık ve İskan Bakanlığı’nın Enerji Verimliliği Konusundaki Çalışmaları

AB mevzuatına uyum kapsamında binalarda enerji performansının yükseltilmesi ve sertifikasyonu konusunda, Bayındırlık ve İskan Bakanlığı, çeşitli çalışmalar yürütmektedir. Bakanlık, yapıların enerji verimliliği kapsamında üretilmesi, yeniden gözden geçirilmesi ve rehabilite edilmesinin, kapsamlı bir program dahilinde gerçekleştirilmesini ön görmektedir.


Bu kapsamda,

“Sürdürülebilir Kentsel Gelişme İçin Bütünleşik Kentsel Gelişme Strateji Belgesi Ve Eylem Planı”

binaların ısı performansının yükseltilmesi programını da kapsayacak şekilde hazırlanacaktır. Söz konusu Strateji Belgesi ve Eylem Planı ile AB mevzuat uyum sürecinde, kentlerimize doğrudan etki eden, çevre, enerji gibi farklı sektörlerde, birbirinden farklı hedeflere yönelik yapılacak mevzuat uyum çalışmaları ve uygulamalarının bütünleştirilmesi sağlanacaktır. Strateji belgesinin hazırlanmasıyla; ülkemizde kentsel dönüşüm projelerinin; yapı stoğunun iyileştirilmesinde, güçlendirilmesinde ve enerji performanslarının arttırılmasında; kapsamlı bir kentsel gelişme programının uygulama aracı olarak kullanması mümkün olacaktır. Belilenecek öncelikler doğrultusunda bu yönde ortaya çıkacak kentsel yatırım ihtiyacı tespit edilecektir. AB mevzuat uyum kapsamında başlatılan çalışmaların söz konusu projeye entegre edilmesi planlanmıştır. Aşağıda Bakanlığın binalarda enerji verimliliği konusunda yürüttüğü çalışmalar derlenmektedir99:
III.B.4.1.1. Binalarda Enerji Performansı Yönetmeliğinin Amacı
Mayıs 2007 tarihinde yürürlüğe giren Enerji Verimliliği Kanunu kapsamında Bayındırlık ve İskan Bakanlığı tarafından, binalarda enerji verimliliğinin yükseltilmesine yönelik tedbirleri içeren bir yönetmelik hazırlanacaktır. Söz konusu yönetmelik Aralık 2007 itibari ile yayınlanacak ve 2008 yılı sonu itibari ile de yürürlüğe girmesi yönünde çalışmalar yapılacaktır.
Yönetmelik ile binaların enerji kullanımlarına göre belgelendirilmesi, binalarda enerjinin daha verimli şekilde kullanımının artırılması, bu yolla yakıt tasarrufu ve CO2 emisyonunun azaltılması hedeflenmektedir.
III.B.4.1.2. Enerji Kanunu Çerçevesinde Yürütülen Çalışmalar ve Avrupa Birliği EPBD Direktifi

Bayındırlık ve İskan Bakanlığı tarafından Direktifin ilgili ana başlıkları ile ilişkilendirerek yapılması gereken çalışmalar aşağıda özetlenmektedir. Bakanlık, enerji direktifi kapsamında üstlendiği bu mevzuatı uygulamaya geçirirken, bir yandan enerji verimliliği direktiflerinin gereklerini yerine getirmiş; öte yandan,



  • AB mevzuat uyumunda yer alan Bölgesel Politika ve Yapısal Araçların Koordinasyonu başlığındaki “Sürdürülebilir Kentsel Gelişme İçin Bütünleşik Kentsel Gelişme Strateji Belgesi ve Eylem Planını”,

  • Çevre başlığı ve iklim değişikliği kapsamında yer alan CO2 emisyonunun azaltılması tedbirini ve

  • Hükümet programında yer alan “Yaşam kalitesini artırmak ve tüm ülkeye yaygınlaştırmak; sağlıklı ve dengeli çevrede yaşama hakkını sağlamak; güçlendirme ve rehabilitasyon ihtiyacı olan kentlerimize yeni finansman modelleri geliştirmek; ve İstanbul depremine hazırlık yapmak”

hedeflerini gerçekleştirmiş olacaktır. Bu entegre yaklaşım, AB fon kaynaklarının kentsel gelişme için kullanımına da olanak sağlamaktadır.
2009 sonuna kadar yasal ve kurumsal kapasitenin oluşturulması programlanmıştır.

Mevzuat Düzenlemesi ve Kurumsal Kapasite:



  1. Binaların Yalıtımı TS 825: Mevzuatımızdaki Isı Yalıtım Yönetmeliği ve Yapı Malzemeleri Yönetmeliği, Binalarda Enerji Verimliliği Hakkında Direktif kapsamında ele alınacak ve ısı yalıtım yönetmeliğinin revizyonu yapılacaktır. Halihazırda TS 825 Bakanlık tarafından uygulanan bir standart olup, Türkiye’de dört iklim bölgesi tarif edilmektedir. Bu standarda uygunluk ise 4708 sayılı Yapı Denetim Kanunu’na göre denetlenmektedir. Bakanlığın bu alandaki politikası, 19 pilot il kapsamında olan bu uygulamanın tüm illere yayılması doğrultusundadır. Belediyelere dönük bir kapasite artırımı ve yapı denetim sisteminin geliştirilmesi gerektiği düşünülmektedir.

  2. Isıtma ve Sıcak Su: Mevzuatımızda konu ile ilgili sadece ulusal ve uluslararası standartlar bulunduğundan Enerji Verimliliği Kanunu kapsamında hazırlanacak yönetmelik içinde direktife uyum sağlanacaktır.

  3. İklimlendirme Sistemleri ve Havalandırma: Mevzuatımızda konu ile ilgili sadece ulusal ve uluslararası standartlar bulunduğundan Enerji Verimliliği Kanunu kapsamında hazırlanacak yönetmelik içinde direktife uyum sağlanacaktır.

  4. Aydınlatma: Gerekli çalışmanın yapılarak, gerek doğal gerekse elektrik aydınlatma sistemleri ile ilgili mevzuat uyumu yapılacaktır.

  5. Pasif Önlemler: Mimari açıdan alınabilecek doğal havalandırma, doğal aydınlatma vb. sistemler, mimari proje düzenleme esasları doğrultusunda revize edilerek gerekli uyum sağlanacaktır. İmar Yasası’nda düzenleme yapılması ve mimari politika belgesinin hazırlanması gerekmektedir.

  6. Yenilenebilir Enerji Kaynakları: Güneş, rüzgar ve jeotermal enerji kaynaklarının bina enerjisinde aktif olarak kullanım imkanlarının etüt edilerek gerekli çalışmaların yapılması için yer seçimi ve mimari proje esaslarına yönelik İmar Kanunu’nun ilgili hükümlerinde düzenleme yapılacaktır.

  7. Binaların Enerji Performansı Açısından Sertifikasyonu: Enerji Verimliliği Kanunu kapsamında hazırlanacak yönetmelik içinde direktife uyumun sağlanması için öngörülen enerji sertifikası; bir yapının enerji verimliliği, talep edilen enerji ve ölçülen gerçek enerji tüketimi gibi bilgileri içermektedir.

  8. Kurumsal Kapasitenin Oluşturulması: Bakanlık bünyesinde kurumsal kapasitenin oluşturulması için AB twinning projesi yapılacaktır.

  9. YIGM- Yapı Malzemeleri Daire Başkanlığı’nca kurulan Yapı Araştırma Derneği; -0- CO2 emisyonlu bina üretmek üzere bir pilot proje hazırlamıştır. Bu kapsamda Maliye Bakanlığı ile görüşmeler yürütülmektedir. Pilot projenin başarıya ulaşması halinde farklı iklim bölgelerine yaygınlaştırılması hedeflenmektedir.

III.B.4.2. Elektrik İşleri Etüt İdaresi Genel Müdürlüğü’nün Enerji Verimliliği Konusundaki Çalışmaları

Türkiye’de bu konuda çalışmalar yürütmekte olan diğer bir önemli kuruluş Elektrik İşleri Etüt İdaresi Genel Müdürlüğü’dür (EİE). Ülkedeki ilk planlı enerji tasarrufu çalışmaları, EİE tarafından, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığının direktifleri doğrultusunda başlatılmıştır. Bu çalışmaların daha etkili ve kapsamlı olarak yürütülebilmesi için 1992 yılı sonunda Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı tarafından, EİE bünyesinde Ulusal Enerji Tasarrufu Merkezi (UETM) oluşturulmuştur. EİE/UETM içinde Sanayide Enerji Verimliliği ve Bina ve Ulaşımda Enerji Verimliliği Şubeleri yapılanmıştır100. Aşağıda EİE’nin enerji verimliliği konusunda yürütülen çalışmalardan örnekler verilmektedir:


III.B.4.2.1. Enerji Verimliliği Eğitim Tesisi -Örnek Bina (EVET):
Enerji verimli bina inşasının özendirilmesi ve mevcut binalarda alınabilecek tasarruf tedbirlerinin kamuoyuna uygulamalı eğitimlerle aktarılması amacıyla; üst düzeyde ısı yalıtım teknikleri, güneş enerjisi, jeotermal (toprak kaynaklı ısı pompası) enerji sistemleri, fiber optik aydınlatma sistemi, ısıtma/soğutma amaçlı kompozit duvar gibi yeni teknolojilere yer verilerek inşaa edilen binanın ısıtma ve soğutma ihtiyacının tamamı ile elektrik enerjisini ihtiyacının bir kısmı bu sistemlerle sağlanmaktadır. Binanın kullanım amaçlarından başlıcaları, “sertifikalı enerji yöneticileri” yetiştirilmesi ve “halkın bilinçlendirilmesi” olarak belirlenmiştir.

  • Binalarda Enerji Yöneticisi Eğitimi



2007 yılında yürürlüğe giren "Enerji Verimliliği Kanunu"da "Toplam inşaat alanı en az yirmibin metrekare veya yıllık enerji tüketimi beşyüz TEP ve üzeri olan ticari binaların, hizmet binalarının ve kamu kesimi binalarının yönetimleri, yönetimlerin bulunmadığı hallerde bina sahipleri, enerji yöneticisi görevlendirir veya enerji yöneticilerinden hizmet alır." ifadesi yer almaktadır. Bu kapsamda EİE bünyesinde "Sertifikalı Enerji Yöneticileri" yetiştirmek amacıyla "Bina Enerji Yöneticileri Eğitimleri" düzenlenmektedir101.

  • Halkın Bilinçlendirilmesi



“Enerji Verimliliği Eğitim Tesisi” ziyaretçilere açıktır. Öğretim kurumlarının her yaş grubundaki öğrencileri de halkın bilinçlendirilmesi kapsamında binayı ziyaret edebilmektedir.
III.B.4.2.2. Kentlerde Enerji Verimliliği Uygulamalarının Geliştirilmesi

Almanya ile enerji verimliliği alanında yürütülen teknik işbirliği konularından olan ve Alman Teknik İşbirliği Kurumu (GTZ) ile EİE arasında binalarda enerjinin verimli kullanılması amacıyla yürütülen “Türkiye’de Binalarda Enerjinin Verimli Kullanımı-Erzurum İlinde Uygulama Projesi” 2005 yılında tamamlanmıştır. Proje kapsamında ortaya konulan etüt, eğitim ve bilinçlendirme etkinlikleri ile 2002-2005 döneminde Erzurum İlinde yalıtım uygulaması yapan bina sayısında %15 artış gözlenmiştir. Bu projeden çıkarılan derslerden yararlanılarak, belediye ve sivil toplum kuruluşları işbirliği ile diğer il veya büyük ilçelerde de yaygınlaştırma çalışmaları kapsamında, Muğla İli’nde etüt ve eğitim çalışmalarının başlatılması planlanmaktadır102.

. III.B.4.2.3. Birleşmiş Milletler Etiketleme Projesi

UNDP/GEF’e sunulan proje, Bulgaristan, Hırvatistan, Romanya ve Türkiye’de aynı anda bölgesel olarak yürütülmektedir. Enerji verimli elektrikli ev aletlerinin kullanımının artırılmasına yönelik projenin uygulama aşamasına 2008 yılının ilk yarısında başlanacaktır.


III.B.4.2.4. Kamuoyunun Bilinçlendirilmesi Projesi
“Binalarda Enerjinin Verimli Kullanılması” konusunda kamuoyunun bilinçlendirilmesine yönelik olarak AB’ye sunulan proje teklifi kabul edilmiştir. Proje çalışmalarına 2007 yılının son çeyreğinde başlanmış olacaktır. Proje kapsamında halihazırda EİE tarafından kamuoyunun bilinçlendirilmesine yönelik yürütülen çalışmaların daha fazla yaygınlaştırılması amacıyla, kamuoyunun biliçlendirilmesine yönelik eğitim modüllerinin geliştirilmesi ve uygulanması, belediyeler ve sivil toplum örgütleri ile işbirliği yapılarak farklı hedef gruplar için eğitim programlarının yürütülmesi planlanmaktadır103.

Dostları ilə paylaş:

©2018 Учебные документы
Рады что Вы стали частью нашего образовательного сообщества.
?


iii-international-4.html

iii-international-44.html

iii-international-49.html

iii-international-53.html

iii-international-58.html