1 ... 10 11 12 13 14 15 16 17 ... 21

III BAŞLIQ {Herekratla, qardaşlar arasındakı sevgisiylə bağlı danışıq} - Soqrat araz güNDÜz turuz-Tebriz-2011 GİRİŞ

səhifə14/21
tarix29.10.2017
ölçüsü1.62 Mb.

III BAŞLIQ


{Herekratla, qardaşlar arasındakı sevgisiylə bağlı danışıq}


Bir gün Sokrat çoxdankı tanışları olan iki qardaşın: Herefontla, Herekratın biri-biri ilə yola getmədiklərindən duyuq düşmüşdü. Herekratla üz-üzə gələndə ondan soruşdu:

-Herekrat, mən bilən sən o adamlardan deyilsən də axçanı doğma qardaşlarından üstün tuturlar, baxmayaraq axça anlaqsız, qardaş isə anlaqlı bir gerçəklikdir; ancaq biriləri nədənsə elə sanırlar, axça üçün əlləşib vuruşmağa dəyər, qardaş üçünsə yox, olmaya, axça çoxlu, qardaş isə tək olduğuna görə, belə düşünürlər? Burada çöçün(təəcüblü) görünən bir də odur, birisi qardaşını varlı görəndə, sanasan ona çatası nəyinsə qardaşının əlinə keçdiyini düşünür, ancaq özgələrin varlı olduğuna baxanda, belə qıcıqlanmır. Başqasının varına baxanda adamların çoxusunun anladığı bu olur, yaxşısı özünün qazancınla dolanmaqdır,- başqasının varına göz dikməyin, onların varını əllərindən çıxarıb öz əlində toplamağın, adamı çox qorxunc bir duruma saldığını bilirlər; ancaq qardaşlarına çatanda, nədənsə bunu anlamaq istəmirlər! Adamlar işlərinə yarısın deyə, özlərinə qulluqçu alırlar, yeri gələndə arxalı-dayaqlı olsunlar deyə, yurddaşlarının içindən özlərinə arxadaşlar tapırlar; ancaq qardaşlarını saya salmırlar, elə bil yurddaşdan arxadaş olar, qardaşdan olmaz! Ancaq deyəsən, bir ata-anadan doğulub, bir böyükdən öyüd almış kimsələr, biri-biriylə arxadaşlığa başqalarından artıq yaramalıdır, heyvanlarda belə, onlarla bir yerdə boya-başa çatan qandaşlarına qarşı anadangəlmə sevgi olur. Bundan başqa da, toplumda kimin qardaşı varsa, onu arxalı bilib çəkinirlər, qardaşı olmayana isə ilişməkdən qorxmurlar.

Bu yerdə Herekrat dilə gəldi:

-Elədir Sokrat, boş yerə qardaşdan inciyib uzaqlaşmağa dəyməz, belədə ona qarşı dözümlü olmaq yaxşıdır: düz deyirsən, qardaşa yaman günün yarağı da demək olar, ancaq o da, qardaşlıq adına yaraşan birisidirsə, bu belə olur. Onda qardaşlığa yarayan dəyərlər yoxsa, bundan da pisi, onunla dil tapıb anlaşmaq olmursa, belə qardaşla doğmalığını qorumağa çalışmaq, baş tutmayan bir işə qoşulmaq deyilmi?

Sokrat ona qulaq asıb dedi:

-Sən nə danışırsan, Herekrat? Herefontu təkcə sənmi bəyənmirsən, yoxsa onu səndən başqa da bəyənməyənlər var?

-İnan mənə Sokrat, məni yandıran da elə budur, onu bəyənən, oturub-duran yetərincə arxadaşları da var, ancaq mənimlə harda üzləşsə, elə bil bilərəkdən, ara vuran sözlər danışmağa, işimi əyməyə çalışır.

-Kim atlarla davranmağı bacarmayıb, at saxlamağa girişirsə, bundan qazanc götürmək bir yana qalsın, olan-qalan axçası da əlindən çıxır, - deyə Sokrat dilləndi.- Olmaya, qardaşınla davranmağı bacarmadığından, onunla necə anlaşmağı bilmədiyindən, qardaşın da səninlə yola getmir?

-Necə ola bilər, mən qardaşımla davranmağı bacarmayım?- Herekrat mızıldandı,- sözüyləsə, işiyləsə olsun,- kimin mənə yaxşılığı keçib, mən də ona yaxşılıq eləməkdən qalmamışam. Yox, birdən kimsə mənə sözdəmi, işdəmi, pislik eləyərsə, mən ona nəinki yaxşılıq eləmirəm, onu adam yerinə də qoymuram.

Onda Sokrat dedi:

-Necə də gülməli danışırsan, Herekrat! Sənin sürünü qoruyan köpəyin, çobanlara isnişib, ancaq səni görəndə üstünə cumub, qapmaq istərdisə, sən ondan inciməzdin, çalışardın, onu özünə öyrədəsən. Qardaşa gələndə, sən özün deyirsən o, böyük bir yatırdır(xəzinədir), yaxşı, onda qardaşın sənin ona belə soyuq yanaşmağına baxıb, səncə, nə eləməlidir?- bir yandan da özün deyirsən, ürəyin istəyəndə adamlara yanaşıb, onları özünə yovuşdura bilirsən!

Bu yerdə Herekrat dilləndi:

-Sokrat, qorxuram Herefontla aranı düzəltməyə çalışam, ancaq buna gücüm çatmasın.

-Sənə deyim, - Sokrat dilləndi, - qardaşına qarşı nəsə bir qurğu qurmaq, nə də hansısa tapmaca düşünməyə gərək yoxdur: düşünürəm, özünü ona necə istətməyi də, onun da sənə qanı qaynasın deyə, nə etməli olduğunu da, sən çox yaxşı bilirsən.

-Di, de görək, - Herekrat qızışdı,- deyəsən sən məndə hansısa, adamlarda özümə qarşı sevgi oyatmaq bacarığı görürsən, ancaq nədənsə mən onu görə bilmirəm.

-Yaxşı, onda de görək, sənin tanışlarından birisinin, tanrılara qurban verəndə səni də unutmayıb, açdığı yemək süfrəsinə çağırması üçün, sən nə edərdin?

-Sözsüz, mən birinci olaraq, onu qurban süfrəmə çağırardım.

-Uzağa yolçuluğun olanda, hansısa arxadaşına, evindən göz-qulaq olmağı tapşırmaq üçün, öncədən nə eləyərdin?

-Sözsüz, o bir yerə gedəndə, mən də onun evindən göz-qulaq olardım.

-Başqa şəhərdə yaşayan birisinin yanına gedəndə, onun səni yaxşı qarşılaması üçün, nə eləyərdin?

-Bundan öncə çalışardım, Afinaya gələndə onu yaxşı qarşılayım, burada işlərini yoluna qoymaq üçün əlimdən gələn yardımları eləyim, o da mən ora gedəndə, işlərimə əl yetirsin, üzümə yaxşı baxsın.

-Görünür, sən lap çoxdan, adamların sevgisini necə qazanmağı bacarırmışsan, ancaq bunu bizdən gizlədirmişsən. Yoxsa, qardaşınla aranı düzəltmək üçün, birinci addım atmağı özünə əskiklik sayırsan? Bilməmiş deyilsən, o kimsəni sayğıyla anır, adına öyünclər deyirlər, yağılarını- pislik eləməkdə, arxadaşlarını- yaxşılıq eləməkdə qabaqlaya bilsin. Mən bilsəydim, Herefont adamlarla arxadaşlıq qurmaqda səndən zirəkdir, onda onu dilə tutardım, səninlə aranı düzəltsin; ancaq mənə elə gəlir, bu işi sən ondan yaxşı bacarırsan.

Burada Herekrat özündən çıxdı:

-Bu nə saçmalıqdır! Səndən gözləməzdim, Sokrat! Sən məni, kiçik qardaşı, birinci başlamağa çağırırsan; baxmayaraq bunu hamı bilir, sözdə də, işdə də yol böyüyündür!

-Necə yəni?- Sokrat çımxırdı.- Hamının bildiyi bu deyilmi, kiçiklər gərək bütün ömürləri boyu böyüklərin yolunu gətirsinlər; oturubsa, böyük gələndə ayağa durmalı, sayğı göstərib yumşaq döşəkcəsini ona verməlidir; indi deyirsən böyük gələndə, kiçik oturub qalmalı, böyük də dillənib onu yerindən tərpətməlidir? Yox, istəkli arxadaşım, sən gəl özünün bu vasvasılığını bir qırağa qoy, qardaşının ürəyini almağa çalış: çox keçməz, o da sənin səsinə səs verər, yoxsa, sən onun necə ufutlu, könlüaçıq olduğunu bilmirsən? Qanıyava kimsələrə nə versən, yenə də özünə yovuşdura bilməzsən; ancaq arı soylu kimsəni istiqanlılıqla özünə doğmalaşdıra bilərsən.

-Yaxşı, birdən mən çalışdım, ancaq o mənə qarşı yaxşı olmadı?

-Lap belə olsa da, sən nə itirirsən?- Sokrat dedi.- Sən özünü oda-közə vurmaqdan çəkinməyib, qardaşını sevən, onun üçün çalışan bir ufutlu kimsə olduğunu göstərirsən, o, birdən bunu anlamasa, çox əskik, yaxşılıqqanmaz birisi olduğunu göstərəcək. Ancaq mənim bildiyimə görə, belə olmayacaq. Düşünürəm, o, sənin bu işə ürəklə girişməyini görüncə, səninlə yarışa girib, elədiklərini sözdə də, işdə də birəbeş sənə qaytarmağa çalışacaq.

Sizin indiki doğmalıq durumunuz bilirsənmi nəyə oxşayır?- Tanrılar əllərimizi ona görə yaradıblar, onlar əl-ələ verib, ən ağır işləri görsünlər, ancaq əllərdən biri nədənsə yapışıb güc eləyəndə o biri əl özünü qırağa çəkib yapışmazsa, nə olar? Eləcə də tanrılar ayaqlarımızı biri-birinə dayaq olub yeriyə bilmək üçün yaradıblar, indi düşün, birdən ayağın biri addımlayanda, o biri dayanıb durarsa, nə baş verər? Biri-birinin işinə yarımaq üçün yaradılan varlıqların bundan qaçınıb, biri-birinin işini pozmağa çalışması, saçmalıq sayılmazmı? Tanrılar qardaşları biri-birinin işinə yarayacaq, qoşa nəsnələrdən: əllərdən, ayaqlardan, gözlərdən, habelə belə üyələrdən, qat-qat artıq bacarıqla biri-birinə yardımçı ola bilımək üçün yaratmışlar. Birdən əllər birləşib iki metrlik uzaqlıqda olan nəyisə götürmək istələr, bunu bacarmazlar; ayaqlar iki metrdən az uzunluğu da, bir addımla keçə bilmirlər; gözlər necə iti olur olsun, ən yaxında belə, arxa ilə önü, bir anda görə bilmirlər; ancaq qardaşlar arasında doğmalıq varsa, onlar haracan uzaqda olsalar belə, biri-birinin işinə yaraya bilirlər.

IV BAŞLIQ


{Arxadaşlığın nə demək olduğunu aydınlaşdıran danışıq}


Bir gün Sokratın, arxadaşlığın nə demək olduğunu aydınlaşdıran bir danışığına qulaq asmışdım, mənə elə gəlir, arxadaş seçməklə, onlarla davranmaqla bağlı, bu danışıqda çox gərəkli öyüdlər vardır. Sokrat deyirdi: “Bunu çoxlarından eşitmişəm, insanın ömrü boyu özü üçün seçə biləcəklərindən ən yaxşısı- yaxınlarına arxa çevirməyən, könlüaçıq bir arxadaşdır; mənim bildiyimə görə, insanlar özlərinə arxadaş axtarmaqdan çox, başqa nələrinsə dalınca düşüb, onların qayğısını artıq şəkirlər. Ev, torpaq, qullar, mal-qara, ev avadanlıqlarını adamlar qan-tər axıdıb toplayır, onları bacardıqca qorumağa çalışırlar; arxadaşlara gəlincə, çoxları nə onları tapmağa, nə də olanları qoruyub saxlamağa çalışırlar. Bu azmış kimi, onlar qulluqçuları ağrınanda həkim çağırır, onu sağaltmaq üçün axçaya qızırqanmırlar, əllərindən nə gəlirsə eləyirlər, arxadaşları ağrınanda isə durub qıraqdan baxırlar; qulluqçuları öləndə bunu çox ağır itki sayır, yanıb yaxılırlar, arxadaşlarının ölümünü isə özləri üçün ağır itki saymırlar; özlərinin olan nə varsa qayğısını çəkirlər, baxımsız qoymurlar, ancaq qayğıya yardımı olan arxadaşlarını yoluxmurlar. Bundan başqa, adamlar öz varının, axçasının sayını, onlar lap çoxlu olsa belə, sonuncu dənəsinə kimi bilirlər, ancaq onlardan arxadaşlarının sayını soruşanda, birində bir, başqasında ayrı say deyirlər, onları öncə saya salır, sonradan çıxarırlar: deməli, arxadaşlar onlar üçün belə az dəyərlidir! Ancaq özlüyündə yaxşı arxadaşı, nə iləsə tutuşdursan, görərsən onun dəyəri ölçüyəgəlməzdir: hansı bir yaxşı minik verən at, əkin-biçinə yarayan güclü qoşa kəllər, yaxşı arxadaşın yerini verə bilər? Hansı qul arxadaş kimi sənə doğma ola, arxa-dayaq dura bilər? Hansı bir kimsə, yeri gələndə bütün işlərinə yaraya bilər? Yaxşı arxadaş isə, arxadaşının bütün işlərinə yarayır, istər yaşamıyla bağlı, istər toplumla bağlı olsun: onun gücü çatmayan bir işmi var, arxadaş yardıma gəlir; onun qorxub-üşəndiyi nəsə var, arxadaş çiyin-çiyinə dayanır; onun işinə axçamı gərəkdir, arxadaş tapıb verir; kimniləsə dil tapmalısan, arxadaş yanındadır, kiməsə güc göstərməlisən arxadaş hayında-harayındadır; onun uğuruna özündən çox sevinir, uğursuzluğa düşəndə isə, işlərini yoluna qoymaq üçün var gücü ilə çalışır. Adam iş görmək istəyəndə əllərinə arxalanırsa, özünü qorumaq üçün gözlərinə arxayındırsa, qulaqları onu yan-yörəni dinşəyib, yerinə görə davranmağa yönəldirsə, ancaq yaxşı arxadaş bu işlərin hamısını birdən, onlardan da yaxşı yerinə yetirə bilir. Bu harasıdır, o, özü üçün eləməyə ərindiyini də arxadaşı üçün eləməkdən qalmır. Buna baxmayaraq, biriləri ağaclara onların veriminə(məhsuluna) görə qulluq eləməkdən yorulmaq bilmir, ancaq qat-qat verimli olan arxadaşına qulluq göstərməyə ərincəklik eləyir.”

V BAŞLIQ


{Antisfenə, arxadaşları necə seçməyi anladan danışıq}


Mən Sokratın başqa bir danışığını da eşitmişdim, mənə elə gəlir, o bu danışığında dinləyicilərinə öz arxadaşlarını yüksək dəyərləndirməyi öyrətməyə çalışırdı. Məncə Sokrat, dinləyicilərinin arasında olan birisinin, çox korluq çəkən arxadaşına qayğı göstərmədiyini bildiyindən, bu sözü açmışdı. Çoxlu dinləyicilərinin arasında arxadaşını unudan kimsənin də olduğunu görüb, ona eşitdirmək üçün, Sokrat üzünü Antisfenə tutub soruşdu:

-Antisfen! Necə bilirsən, qulluqçunun axça ilə ölçülən dəyəri olduğu kimi, arxadaşın da dəyərini axça ilə ölçmək olarmı? Deyək, hansısa qulluqçunun dəyəri iki mindir*, başqası yarım min, üçüncü beş min, on minə dəyəni də olur; deyirlər, Nikeratın oğlu Nikiy gümüş çıxaran işçilərinin üstündə baxıcı qoyduğu qulluqçusunu bir talanta* alıb. Bax belə, mən bilmək istəyirəm, arxadaşların da dəyərini, bu sayaq, axça ilə ölçmək olarmı?

-And olsun Zevsə, bunu sınamaq olar, - Anisfen dilləndi,- eləsi var, mən iki min axça qazanmaqdansa onunla arxadaş olmağı üstün tutardım, eləsi də var, yarım mini onunla arxadaşlıqdan üstün sayaram, başqa birisiylə arxadaşlığı on min axça qazanmaqdan üstün tutardım, ancaq eləsi də var, onunla arxadaş olmaq üçün ən ağır əməklərə qatlaşar, bu işin baş tutmasına sayagəlməz axçalar yatırardım.

Sokrat ona qulaq asıb dilləndi:

-Dediklərinə mən də qoşuluram, görünür, özümüzü belə bir sınağa da çəkməyə dəyər: biz özümüz arxadaşımız üçün hansı dəyərdəyik?–buna görə də, arxadaşlarımız bizdən qolayca üz döndərməsinlər deyə, biz də öz arxadaşlıq dəyərimizi artırmaq üçün əlləşib vuruşmalıyıq! Yoxsa mən elə hey eşidirəm: biri deyir, arxadaşı ona arxa çevirmiş, başqası deyir, arxadaşı onu bir min axçalıq qazancın ayağına vermiş, habelə bunun kimi qınaqlar... Məni belə bir sorğu da çox düşündürür: işə-gücə yaramayan qulluqçunu yiyəsi dəyər-dəyməzinə satıb, onu başından eləməyə çalışır, pis arxadaşdan yaxa qurtarmaqdan gələn qazancı da bu sayaq ölçmək olarmı? Ancaq mən bilən, bir kimsə də yaxşı qulluqçusunu satmaq istəməz, bunun kimi də yaxşı arxadaşından üz döndərən birisinin də ola biləcəyinə inanmıram.

VI BAŞLIQ


{Kritobulla, arxadaş seçmək konusunda danışıq}


Mənə elə gəlir, Sokrat kimləri arxadaş olaraq seçmək üçün də dəyərli öyüdlər verməyi bacarırdı, onun Kritobulla olmuş aşağıdakı danışığı da bunu göstərməkdədir.

-Kritobul, deyə bilərsənmi, birdən yaxşı bir arxadaş tapmaq istəsək, onu necə axtarardıq? Sənə elə gəlmirmi, beləsini: qarınqulu, içkiyə qurşanan, qadın düşkünü, yuxucul, ərincək olmayanların arasında axtarmalıyıq? Belə öyrəncələrə qapılmış kimsənin nə özünün, nə də arxadaşının işinə yaramayacağı hamıya bəllidir.

-And olsun Zevsə, düz deyirsən,- Kritobul dedi.

-Deməli belə düşkünlüklərə qapılanlardan uzaq gəzmək gərəkdir?

-Elədir.

-Birdən eləsi oldu, özünü dolandıra bilməyib, yan-yörəsindəkilərdən axça dilənir, alanda da qaytarmağa gücü çatmır, ala bilməyəndə isə verməyəni görməyə gözü olmur, beləsini arxadaş eləyib, özünə yük artırmağa dəyərmi?

-Yox, dəyməz.

-Demək beləsindən də uzaq gəzmək gərəkdir?

-Sözsüz, bacardıqca uzaq gəzmək yaxşıdır.

-Birdən eləsi oldu, axça qazanmağı, onu yığmağı bacarır, ancaq gərəyin üçün ağız açanda, verməyə əli gəlmir, almağı sevir, verməyi bacarmır, beləsinə necə baxırsan?

-Məncə beləsi, bundan qabaq dediklərindən də pisdir,- Kritobul dilləndi.

-Birdən elə bir axça düşkünü oldu, başında ancaq haradan, necə axça qazanmağı dolandırsın, bundan başqa bir düşüncəsi olmasın, buna nə deyirsən?

-Mənə elə gəlir, beləsinin yanından lap baş götürüb qaçmaq yaxşıdır, ondan tanış-bilişə yaxşılıq eləyəcəyini gözləməyə dəyməz.

-Birdən dalaşqan, arxadaşlarına bir yığın yağı qazandıran birisi oldu, onda necə?

-And olsun Zevsə, ondan da uzaq!

-Birdən birində bu yaramazlıqlardan birisi də yoxdur, özünə yaxşılıq eləyəndə bunu bəyənir, ancaq özünün başqasına yaxşılıq eləməklə arası yoxdur?

-Beləsi də arxadaşlığa yaramaz. Yaxşı, Sokrat, səncə arxadaşları hansı adamların arasında aramalıyıq?

-Düşünürəm, bayaqdan sadaladığım yaramazlıqları olan kimsələrdən yan keçib, bunlardan iraq olan adamların arasında, yəni iyrənc əyləncələrə uymayan, bununla yanaşı evyığan, qonaqsevər, yaxşılıq eləyənə neçə qat qarşılığını qaytarmağa çalışan, bir sözlə, əlindən yaxşılıq eləmək gələn kimsələri aramalıyıq.

-Onlarla yovuşmazdan qabaq, bunu necə sınayıb öyrənmək olar?

-Heykəl yonan kimsəyə iş buyuranda, biz onun nə danışdığına baxmırıq, buna kimi gördüyü işlərə baxırıq, indiyə kimi gördüyü işləri bəyənəriksə, bizim üçün görəcəyi işin də gözəl olacağına inanırıq.

-Sən demək istəyirsən, kimin qabaqkı arxadaşları ilə yaxşı davrandığı bəllidirsə, onun bundan sonrakılarla da yaxşı arxadaş olacağına güvənmək olar, eləmi?

-Elədir, - bunu Sokrat dedi, - mən birisinin öz atına yaxşı baxdığını görmüşəmsə, onun sonradan alacağı atıyla da belə davranacağına inanıram.

-Yaxşı,- Kritobul soruşdu,- özümüzə arxadaş olmaq üçün seçdiyimiz adamla necə yovuşmalı?

-Öncə, tanrıların istəmini öyrənməli, onların bu arxadaşlığı alqışlayacağına inanmalıyıq.

-Yaxşı, tanrıların da bu arxadaşlığa qarşı olmadığını öyrəndiksə, onunla arxadaş olmaq üçün, sonra nə eləməliyik?

-And olsun Zevsə, onu dovşanı tutan kimi bərk qaçmaqla, quş kimi cələ qurmaqla, qaban kimi güclə ələ keçirmək olmaz. Kimisə onun könlü olmadan özünə arxadaş eləmək alınan iş deyil; onu ələ keçirib, qul kimi qandallayıb da yanında saxlaya bilməzsən, bu yolla qamarladığından arxadaş yox, yağı alınar.

-Onda desənə, adamlar necə arxadaş olurlar? - Kritobul soruşdu.

-Deyirlər bir şərqi var, onu oxuyanda adamlarda sənə qarşı sevgi oyadır, bilənlər onu oxumaqla istədiklərini özlərinə arxadaş eləyirlər; bir də deyirlər, tovlayıcı içki(eliksir) var, onu düzəldə bilənlər, kimə istəsələr içirib, özlərini sevdirirlər.

-Bu dediklərini haradan tapmaq olar?

-Sirenlərin* şərqiləri ilə Odisseyi necə bağladıqlarını(tilsimə saldıqlarını) Homerdən oxumusan; Belə başlayırlar:

Yanımıza gəlsənə, çox sayğılı, üzüağ, axeylərin başını, uca edən Odissey!

-Sokrat, Sirenlər bu şərqini bağladıqları bütün adamlar üçünmü oxuyurdular, kimliyindən asılı olmayaraq hamınımı tutub saxlayırdılar?

-Yox, onlar bu şərqini ancaq, yaxşılıqlarla adını ucaldan kimsələr üçün oxuyurdular.

-Sən demək istəyirsən, bu şərqini arxadaş olmaq istədiyimiz kimsəyə oxuyasıyıq, o da qulaq asıb bunu ələsalmaq yox, öyünc kimi anlayasıdır?

-Yox, bu sayaq eləsən, özünə çoxlu yağı qazanarsan, adamları özündən ürküdərsən, sən durub, boyca kiçik, suyumsuz, gücsüz kimsəyə: böyük, göycək, güclü desən, onu ələ saldığını düşünüb, sənə acığı tutar.

-Olmaya, sənin bildiyin başqa bir şərqi də var?

-Yox, ancaq eşitmişəm Perikl belə şərqilərdən çoxlu bilirmiş, onları oxuyub yurddaşlarında özünə qarşı sevgi duyğuları oyadırmış.

-Onda Femistokl*, yurddaşlarının sevgisini necə qazanmışdı?

-And olsun Zevsə, Femistokl bunun üçün şərqi oxumurdu, o eləcə yurddaşlarını ağ günə çıxarmaqla onların sevgisini qazanmışdı.

-Belə görünür, Sokrat, sən demək istəyirsən, hansısa yaxşı kimsəni özümüzə arxadaş tutmaq üçün, biz özümüz, sözdə də, işdə də yaxşı olmağa çalışmalıyıq, eləmi?

-Yoxsa sən düşünürsən, pis adam olub, yaxşı adamla arxadaş olmaq da olar?

-Mən çox görmüşəm, əlindən bir iş gəlməyən sözçülər(oratorlar) xalq yığıncağı başçıları ilə arxadaşlıq eləyirlər, bir də görürsən, kiçik bir qoşun bölüyünü yönətməyi bacarmayan birisi, qoşun başçısının sevimlisi olur.

-Beləsini necə, görmüsənmi: başqalarına yaxşılığı keçmir, ancaq ona yaxşılığı keçəsi adamlardan özünə arxadaşlar tuta bilir?

-And olsun Zevsə, beləsini görməmişəm,- Kritobul dedi.- Yaxşı, pis adam yaxşı adamı özünə arxadaş tuta bilməzsə, onda yaxşı adamlar necə biri-biriylə arxadaş olurlar?

-Səni çaşdıran bilirsənmi nədir, Kritobul?—bir çox ufutlu, başqasına yamanlıq eləməyən kimsələrin, öz aralarında yola getmədiklərini, biri-birilərinə pis üz göstərdiklərini görməyin!—adamı ağrıdan da odur, onlar biri-birinə qarşı bu elədiklərini, başqa alçaq kimsələrə qarşı eləmirlər.

-Təkcə ayrı-ayrı insanlar belə olsaydılar nə vardı, baxırsan, birdən dövlətlər də öz aralarında belə davranırlar; Görürsən, yüksək insanlıq dəyərlərindən dilboğaza qoymadan danışan dövlətlər də biri-biriylə didişirlər. Bunları gördükcə məndə yaxşı arxadaş tapmağa bir inamsızlıq yaranır. Pis adamların, birdən durub biri-birinə arxadaş deməsi də olur, ancaq mən buna inanmıram: yaxşılıq itirən, qayğı çəkməyi sevməyən, əldəgöz(təmənnalı), tanrıtanımaz, düşkün adamlar necə arxadaş ola bilərlər? Mənə elə gəlir, pis adamlar elə anadangəlmə, hamı ilə yağılıq eləmək üçün doğulurlar. Sənin də sözündən belə çıxır, yaxşı adamla da pislərin arxadaşlığı tutmur: arını yeyib, namusunu satan birisinin davranışını, ufutlu adam necə bəyənə bilər? İndi yaxşı adamlar da durub, dövlət qulluğunda birincilik qazanmaq üçün, biri-birindən üstün görünməkdən yana didişsələr, biri-birini gözləri götürməsə, yola getməsələr, onda hansı adamlar arxadaşlıq eləyəcəklər, kimlər bir-birinin yaxşılığına çalışacaq, biri-birinə güvənəcəklər?

-Düz deyirsən, Kritobul, bu çox çalpaşıq bir konudur. İnsanlarda anadangəlmə, biri-birinə yovuşma duyğusu vardır: onlar biri-birindən ayrı keçinə bilmirlər, biri-birinə acıyırlar, biri-birilərinə işlərində yardımçı olurlar, sonra bu qarşılıqlı yaxşılıqlardan duyğulanıb da doğmalaşırlar; ancaq insanların elə, anadangəlmə yağılıqları da olur: nəyisə bu da, o da bəyəndimi, onu ələ gətirmək üçün biri-birini qırırlar; sözləri düz gəlmədimi, acıqları tutdumu, tutaşırlar; əldəgözlükdən, acgözlükdən araları dəyir, gözügötürməzlikdən biri-birini aşağılayırlar. Ancaq təkcə arxadaşlıq, araya girib, adamları ayıran bu keçilməzlikləri adlayıb, yaxşılıqsevər kimsələri doğmalaşdıra bilir. Yaxşılıqsevərlər, özlərinin toxgözlüyünə görə, axça qazanmaqda ölçü gözləyirlər, var-yatırı özlərinə yük eləməkdən qaçınırlar, başqalarının varında gözləri olmur; aclıq, susuzluq olarsa, onlar əllərində olan az-azacıq nə varsa, başqaları ilə bölüşürlər; kimlə gəldi yatağa girib, adlarını batırmaqdan çəkinirlər. Onlar düzlüklə, gözütoxluqla, biri-birinə əl tutub, birgə işləyə də bilirlər; birdən sözləri düz gəlməsə, onu da qanqaraçılıq salmadan, birgə gördükləri işi korlamadan yoluna qoyurlar, acıqlarının yüyənini buraxıb, özlərini sonradan utanacaqları durumlara salmırlar. Gözügötürməzlikdən daşına bilirlər, öz axçalarını arxadaşlarından əsirgəmirlər, arxadaşlarının varına da özününkü kimi yanaşırlar. Gözləmək olar, belə yaxşılıqsevər kimsələr dövlət qulluğunda da kimin hansı yeri tutmasına görə savaşmayacaqlar, yeri gələndə biri-birini yola verəcəklər. Kimlər, dövlət qulluğuna xalqdan axça oğurlamaq üçün girəvə kimi baxırsa, adamları sıxıntılara salıb özünün əyləncələrinə qapılırsa, onların alçaq, onursuz biriləri olduğu da bəlli, arxadaşlığa yaramayacağı da bəlli! Yox, birisi dövlət qulluğuna toplumdakı əyriliklərə qarşı dayana bilmək, arxadaşlarının düzlüyə bağlı işlərinə yardımçı olmaq, yurdunun gəlişməsinə yarayayacaq işlər görə bilmək üçün girəvə kimi baxırsa, nəyə görə belə kimsələr öz aralarında arxadaşlıq eləməyə çalışmasınlar? Özü kimi yaxşılıqsevərlərlə işbirliyi, arxadaşlarının işinə bir az da artıq yaramaq deyilmi? Özünə uyğun kimsələrlə işbirliyinə qatılmaq, yurda qulluq göstərməkdə, yurddaşlarının işinə yarımaqda onların gücünü birə-beş artırmazmı? Bir gimnastika yarışlarına baxın, tutalım, orada güclülərlə, onlardan geri qalanlar, öz aralarında anlaşıb, biri-birini ötməsələr, onda bütün ödüllər də onların hamısına çatmazdımı? Bu, sözsüz, gimnastika yarışlarının düzəninə görə yol verilməzdir, ancaq dövlət qulluğunda yurdun, yurddaşların yararı üçün, kimin kimlə olur olsun, işbirliyinə girməsi yasaqlanmayıb: yəni dövlət adamının işinin irəli getməsi üçün, onun,- yaxşılıqsevər kimsələrin arxadaşlığına güvənməsimi yararlıdır, yoxsa, onunla didişən adamların çevrəsində olmağımı? Başqa bir dövlətlə savaşa başçılıq eləməli olan kimsəyə də, onunla işbirliyində olan çoxlu yardımçılar gərəkdir, birdən yağılar öz yaxşı, güclü adamlarını bir yerə toplaya biliblərsə, onda onlara qarşı savaşa - bacardıqca qat-qat artıq yaxşı adamların birliyi qarşı qoyulmalıdır. Kim belə bir iş birliyinə qoşulursa, onun yaxşılığını gözdə bilmək, qarşılığını verməyə çalışmaq gərəkdir, yoxsa o da özünə saymazlıq duyub, yaxasını qırağa çəkər. Ən düzgünü, azlıqda olan yaxşılarla işbirliyinə yönəlmək, onların işinə yaramağa çalışmaqdır, onlar yaxşılığı azlıq-çoxluq ölçüləri ilə dəyərləndirmirlər, onu unutmurlar da, yoxsa pislərin çox olmağına baxma, onlara olunan yaxşılığı az bir sürədə unudub, yenisini istəyirlər. Yox, Kritobul, sən bu işin ağırlığından qorxma, birincisi çalış, özün yaxşı adam olasan, bunu bacardınsa, onda özün kimiləri arxadaş olmaq üçün “ovlaya” bilərsən!

İstəsən, bu arxadaş “ovunda” mən sənin əlindən tuta bilərəm, bilməmiş olmazsan, mənim adamlarla doğmalaşmağa bir yanğım var: kiməsə bağlandımmı, var gücümlə çalışıram, özümə doğma sandığım adam da mənə eyni duyğular bəsləsin, kiminçün darıxırımsa, çalışıram o da mənim üçün darıxmağa başlasın, kiminlə oturub durmaq istəyirəmsə, onda da bu istəyi oyatmağa çalışıram. Bilirəm, bu işə başlayanda sən də, sadaladığım bu qarşılıqlı anlaşmalara gərəksəyəcəksən: gəl, məndən gizlətmə, kiminlə arxadaş olmaq istədiyini de, mən də bəyəndiyim kimsələrlə arxadaşlıq qurmaqdan qazandığım çoxillik öyrəncəmlə, sənə yardımçı olmağa çalışaram.

Kritobul qulaq asıb, dilləndi:

-Mən lap çoxdan, belə bir bilik qazanmaq istəyirəm, sonra bu biliklə də, istər gözəl könüllü, istərsə də gözəl bədənli kimsələrin ovuna çıxmaq istəyirəm.

Onda Sokrat dedi:

-Yox, Kritobul, mənim öyrətməmdə gözəl bədənli kimsələri ələ alıb, onlarla əylənməkdən danışılmır: Skilladan* da adamlar ona görə baş götürüb qaçırdılar, o qadın, pozğun istəkləriylə kişiləri bezdirirdi; Sirenlər isə kimsəyə pis gözlə baxmır, əl atmır, uzaqdan-uzağa özlərinin gözəl şərqilərini oxuyurdular, elə bu şərqilərlə də dinləyənlərin könlünü ovlayıb, onları öz yanlarında saxlaya bilirdilər.

Bu yerdə Kritobul Sokratın söylədikləri ilə anlaşaraq, dedi:

-Kiməsə əl atmayacağıma söz verirəm; ancaq sən mənə arxadaş olmaq yollarını öyrət.

-Kimsəni öpməyəcəyinə də, söz verirsənmi?

-Qorxma, mənim onsuz da gözəl olmayanlarla öpüşmək öyrəncəm yoxdur.

-Bax indi, Kritobul, sən bir az danışdığımız konuya yaxınlaşmağa başlayırsan, görkəmcə, könülcə gözəl olan kişi başqa kişi ilə öpüşmək kimi pozğunluğu özünə sığışdırmaz, gözəl olmayanların içində isə buna yol verənlər olsa da, sən onlardan uzaq gəzəcəyinə söz verirsən.

Bu yerdə Kritobul sözü gülməyə saldı:

-Yaxşı da, mən gözəlləri öpərəm, yaxşıları lap öpüşlərlə boğaram: ona görə də qorxma, mənə arxadaş ovlamağı öyrət.

Onda Sokrat dedi:

-Kritobul, gəl səninlə belə anlaşaq: birisiylə arxadaş olmaq istəsən, olarmı mən onun qulağını doldurub deyim, sən onun vurğunusan, onunla arxadaş olmaqdan yana əldən-ayaqdan gedirsən?

-Lap yaxşı, mən bilən, bu sayaq danışsan, elə mənim yaxşılığıma şalışarsan.

-Birdən mən sözarası desəm, sən onun da özünə vurğun olduğunu düşündüyündən ona yaxınlaşırsan, bununla sənin adına qara yaxmaram?

-Yox, qorxusu yoxdur, onsuz da mənə yovuşmaq istəməyən kimsəyə, mənim də qanım qaynamır.

-Demək sən, arxadaş olmaq istədiyin kimsələrlə bu sayaq danışmağıma qarşı deyilsən; yaxşı, birdən mən sənin adından danışıb desəm: sən yaxşı arxadaş yolunda əməyə qatlaşmaqdan duyduğun sevinci, başqa bir işdən duya bilmirsən, arxadaşlarının sənə elədiyi yaxşılıqla, özünün onlara elədiyindən çox öyünürsən, onların uğuruna, öz uğurundan az sevinmirsən, yorulmadan arxadaşlarına uğur gətirəcək yollar düşünürsən, insanın ərdəmliyini, arxadaşlarına—onların elədiyindən artıq yaxşılıq, yağılarına—onların əlindən gələndən çox yamanlıq eləməsində görürsən, belə eləyərəmsə, düşünürəm, sənə yaxşı arxadaş ovlamaqda yardımçı ola bilərəm, deyilmi?

-Sən bunları məndən niyə soruşursan, - Kritobul dilləndi,- yoxsa, məni öyməyinə, kimsə yasaq qoyub, nədir?

-And olsun Zevsə, yox, günlərin birində Aspasiya* mənə bir söz demişdi, indi onu sənə deyim, özün hamısını başa düşərsən. Onun deməsinə görə: yaxşı elçi odur, elçilik elədiyi adamı, yalandan şişirtməyə çalışmır, sözün düzünü deyir, bununla da adamların uğurla evlənə bilməsinə yol açır, yalançı öyünclər deyib, adamları biri-birinə doğmalaşdırmaqdan çəkinir, sonucda yalanın üstü açılıb, qudalar biri-biri ilə dalaşsalar, onların ikisinin də bu elçini görməyə gözləri olmayacağını anlayır. Məncə bu belədirsə, onda sənin üçün də kiməsə, sonradan düz çıxmayacaq söz deməyim yaxşı olmazdı.

-Ax, sən belə arxadaş imişsən, Sokrat!- Kretobul deyinməyə başladı.- Demək, məndə arxadaş olmağa yarayacaq dəyərlər varsa, sən mənə yardım edəcəksən, birdən bunlar məndə çatışmazsa, sən mənim yaxşılığım üçün, özündən nə isə qoşub deməyəcəksən?

-Mən sənə nə ilə artıq yaxşılıq eləmiş olaram, ay Kritobul: səni yalandan başqasına öyməkləmi, yoxsa sənə öyülməyə yaraşan birisi olmağı, aşılamaqlamı? Burada sənin üçün qaranlıq qalan nəsə varsa, onda səni anlatmaq üçün, deyəcəklərimə yaxşıca qulaq as. Bir anlıq düşün, mən səni hansısa gəmi yiyəsi ilə arxadaş eləmək üçün, ona yalandan deyirəm, sən yaxşı gəmi yönətimçisisən, o da mənə inanıb, öz gəmisini yönətməyi sənə tapşırır: belə olarsa, sən gəmini də, özünü də batırmazsanmı? Götürək elə dövlət işini, mən yurddaşların başını bişirib, onları yalandan inandırıram da, sən çox yaxşı qoşun başçısısan, onlar da yurdumuz dara düşəndə götürüb, səni qoşun başçısı qoyurlar: sən özünü də, dövləti də yaman günlərə salmazsanmı? Tutalım, mən adamları aldadıb deyirəm, sən ev-eşik işlərini yönətməyi yaxşı bacarırsan, onlar da buna aldanıb, götürüb ev-eşiklərini yönətməyi sənə tapşırırlar: onda sən əlindən iş gəlməyən birisi kimi, gülünc günlərə qalmazsannmı? Yox, Kritobul, ən kəsə, qorxusuz, düzgün yol - əməyə qatlaşıb, yaxşı bacarmaq istədiyin işi, bütün incəliklərinəcən öyrənməkdir. Sən adamların hansı dəyərlərinə görə ərdəmli sayıldıqlarını araşdırsan, onda görərsən, bu dəyərləri qazanmaq üçün, öncə onları öyrənmək, sonra da qan-tərə batıb özünü onlara öyrətmək, alışdırmaq üçün, gecə-gündüz çalışmaq gərəkdir. Mənim bildiyimə görə, Kritobul, biz özümüzdə yüksək insanlıq dəyərləri yetişdirmək üçün, bütün ömrümüz boyu çalışmalıyıq, yox, sən başqa bir yol bilirsənsə de, biz də bilək.

Bu yerdə Kritobul dedi:

-Yox, Sokrat, sənin bu sözlərini danmaq arsızlıq olardı: mən sənin bu sözlərinə qarşı çıxmaq istəsəm, pis üzünə salıb, düz sözü danmaq istəyən yaramazın birisi olardım.



Dostları ilə paylaş:

©2018 Учебные документы
Рады что Вы стали частью нашего образовательного сообщества.
?


iii-international-85.html

iii-international-9.html

iii-international-94.html

iii-international-99.html

iii-inzhenerno.html