1 2 3 4 5 6 7 8

III bob. O’rta Osiyo xonliklari bilan Hindiston o’rtasidagi siyosiy aloqalar - Xvi-xviii asrlarda hindiston va o’rta osiyo xonliklari”

bet5/8
Sana18.01.2017
Hajmi458.78 Kb.

III bob. O’rta Osiyo xonliklari bilan Hindiston o’rtasidagi siyosiy aloqalar

3.1. O’zaro siyosiy-diplomatik munosabatlarning yo’lga qo’yilishi

Buxoro xonligi bilan Boburiylar imperiyasi o’rtasidagi siyosiy aloqalar XVI asrning 70-yillaridan boshlab muntazam ravishda davom etadi.

1572-yili Hindistonga Abdullaxon II ning birinchi elchisi Xo’ja Oltamish keladi. Bu vaqtda Buxoro, Shahrisabz, Qarshi, Samarqand Abdullaxon II hukmronligi ostida bo’lib, Toshkent, Hisor uchun janglar olib borilmoqda edi. Boburiylar imperiyasi esa Malva (1561), Jaypur (1562), Gondvan (1564), Chitor (1568) rojaliklarini bo’ysundirgan va kat­ta viloyatlardan biri Gujoratni tobe qilish harakatida edi.

Xo’ja Oltamish elchiligi haqida K.A.Antonova shunday deydi: Badaxshon hokimi Mirza Sulaymon Buxoroga yarim qaram bo’lgan Balxga hujum qilib, bu kurashda muvaffaqiyatsizlikka uchraydi. So’ng u Akbarshohdan o’zbeklarga qarshi kurashda yordam so’raydi, Akbarshoh rozilik beradi. Bundan xabardor bo’lgan Abdullaxon II bu masala yuzasidan Akbarshoh fikrini aniqroq bilish va imkoniyati boricha Hindiston bilan yaxshi munosabatlar o’rnatish maqsadida Hindistonga elchi yuboradi.

Xo’ja Oltamish elchiligi bilan birga sovg’a-salomlar va Abdullaxon II ning Akbarshoh nomiga yozilgan maktubi berib yuboriladi. Abulfazlning naqlicha, maktubda Abdullaxon II o’tmishda Hindiston bilan Buxoro o’rtasida do’stona aloqalar mavjud bo’lganligini bayon etib, yaxshi qo’shnichilik va hamjihatlikda bo’lishlikni taklif qilgan. Hind olimi R.Ch.Varmaning fikricha, Abdullaxon II o’z elchisi orqali Eron hududlarini Buxoro xonligi va Boburiylar imperiyasi o’rtasida bo’lish rejasini ilgari surgan va bu rejani har ikki tomon ham sir saqlagan.40

Haqiqatan ham Buxoro xoni Akbarshoh bilan Mirza Sulaymonning hamjihatlik bilan harakat qilib, Balxni Buxorodan tortib olishi xavfidan cho’chigan edi. Chunki bu vaqtda Balx hali Buxoro xonligiga to’la bo’ysundirilmagan edi. Shuning uchun Abdullaxon II Hindiston bilan yaxshi munosabatda bo’lishga intilgan. Lekin, Buxoro elchiligining zimmasiga ikkinchi bir vazifa - Akbarshoh davlatining Eronga nis­batan bo’lgan munosabatini aniqlash ham yuklatilgan edi.

Abdullaxon II ning Akbarga yozgan maktubi hozircha qo’limizda yo’qligi sababli, Buxoro xonining Eronga nisbatan aytgan fikrlari ochiq ma’lum bo’lmasa hamki, o’sha davrdagi siyosiy vaziyat Abdullaxon II ning Eronga nisbatan bo’lgan munosabatlarini aniqlashga yordam beradi.

Buxoro elchisidan avval Hindistonga ikki marta — hijriy 967 – 1559 -1560 va hijriy 972 – 1564 - 1565 yillari Erondan elchilar kelgan edi. Birinchi Eron elchiligiga shoh Tahmaspning (1524 - 1576) qarindoshi Sayyidbek binni Ma’sumbek boshchilik qilib, u Hindistonga Humoyun podshoning vafoti munosabati bilan ta’ziya bildirish va Akbarning taxtga o’tirganini tabriklash uchun yuborilgan edi. Elchi o’zi bilan birga arab, iroq va turk otlari, turli matolar hamda Eronning nozik buyumlaridan tuhfa va hadyalar keltiradi.

Eron davlati o’zining ikkinchi elchisi orqali Eron bilan Hindiston o’rtasida birlik va hamjihatlik o’rnatishga da’vat etgan.

Lekin bunga javoban Akbarshoh davlatidan Eronga uzoq vaqtgacha elchilik yuborilmaydi. Chunki bunga Qandahor masalasi to’sqinlik qilar edi.

O’zaro ichki kurashlarda Sherxon Surdan yengilgan Humoyun Hindistondan Eronga qochib borgan, Eron shohi Tahmasp Hindistonni qaytadan bosib olishda unga yordam ko’rsatgan edi. Buning evaziga Humoyun Qandahor o’lkasiga bo’lgan da’vodan voz kechgan va uni Eronga qaram deb bilgan edi. Demak, Akbarshoh Eron bilan do’stona munosabatlarni davom ettirsa, Qandahorni qo’ldan chiqarar edi. Akbarshoh esa Qandahordan voz kechishni, shu bilan birga, Eron bilan aloqaning keskinlashishini ham istamasdi; chunki Eron shoh Tahmasp davrida ancha kuchli davlat­ga aylangan edi. Shuning uchun Akbarshoh Eronga nisbatan vaqtincha «indamaslik» siyosatini qo’llaydi. Ayni vaqtda bu siyosat Buxoro xonligiga nisbatan ham qo’llandi.

Abulfazlning aytishicha, bu davrda Akbarshoh davlati ichki urushlar, ya’ni imperiyaga bo’ysunmagan o’lkalarga qarshi kurash bilan band edi, shuning uchun tashqi siyosatga u qadar e’tibor bera olmagan.

Oltamish elchiligiga kelsak, bu haqda Akbarshoh davriga oid ilmiy-tadqiqot ishlari olib borgan nemis olimi Noer Bu­xoro elchisiga Hindistonda yetarli darajada hurmat va ehtirom ko’rsatilmaganligini eslatib o’tadi. Hind tarixchisi Varma ham Akbarshoh saroyidagi mavjud qonun-qoidaga ko’ra yaqin o’rtada dushmanlik ruhida bo’lish mumkin bo’lgan tomonga iltifot ko’rsatilmas edi va shu sababli Buxoroga javob elchiligi yuborilmadi, deb uqtiradi. Lekin Noer va Varmaning Akbarshoh davlatining Buxoroga nisbatan tajovuzona siyosat tutish niyatida ekanligi haqidagi talqinlari noto’g’ri bo’lib, Abulfazlning yuqoridagi fikrlari haqiqatga yaqinroqdir. Chunki bu davrda Hindistonda zabt etilmagan ko’p o’lka va viloyatlar bor edi; ikkinchidan, Akbarshoh davlati­ning Buxoro xonligi bilan chegaradosh Qobul viloyatining hokimi (Akbarning o’gay ukasi) Muhammad Hakim Mirzo Akbarshoh hokimiyatini nomigagina tan olar edi.

Abulfazlning aytishicha, Abdullaxon II nomiga maktub yozilib, Buxoro elchisi orqali yuborilgan. Bu dalil ham Boburiylar imperiyasining Buxoro xonligiga nisbatan dushmanlik ruhida bo’lgan, degan mulohazani rad etadi.

Endi, Eronni bo’lib olish masalasiga kelganda - ehtimol, bu yerda Varmaning mulohazasi to’g’ridir. Chunki, Abdullaxon II o’z maktubida Buxoro xonligi bilan Turkiya o’rtasida do’stlik o’rnatilganligini xabar qiladi. Bu do’stlik, albatta, shia mazhabidagi «kofir» Eronliklarga qarshi kurash asosida tashkil topganini ta’kidlab, Abdullaxon II, ehtimol, Akbarshohni ham diniy asosda bir ittifoqqa birlashishga chaqiradi. Akbarshoh davlatining Eronga nisbatan tutgan siyosati hali ravshan bo’lmagani uchun bu taklifga ham ochiq javob berilmagan va bu masala qattiq sir tutilgan.

Navbatdagi ikkinchi elchilik ham Abdullaxon II tomonidan yuboriladi. Bu safar Abdurahim boshchiligidagi Buxoro elchiligi Hindistonga to’g’ridan-to’g’ri «Eronni bo’lish» taklifi bilan keladi (1577). Abdullaxon II Boburiylar imperiyasi bilan Buxoro xonligi bir xil sunniy mazhabdagi davlatlar ekan, shunga asosan, ular bir ittifoqda bo’lib Eronlik shialarga qarshi kurashishlari - Eronning Iroq, Xuroson va Fors viloyatlarini Buxoro va Hindiston o’rtasida bo’lib olishlari lozim, deb uqtiradi.

Abdurahim elchiligi Hindistonda hurmat va ehtirom bi­lan yaxshi qabul qilinadi va Buxoroga qaytishida u bilan birga Abdullaxon II saroyiga sunniy mazhabidagi Mirza Po’lat boshchiligida hind elchiligi yuboriladi. Hind elchiligi Movarounnahrga hijriy 986 - 1579 yili keladi. Bu vaqtda Samar­qand hokimi Abulxayr Abdullaxon II ga bo’ysunishdan bosh tortib, unga qarshi kurashish uchun atrof viloyatlardan kuch to’plamoqda va shuning uchun Abdullaxon II shoshilinch ravishda Samarqand tomon otlangan edi. Abdullaxon II hind elchisini urush harakatlari davom etib turgan Zominda qabul qiladi va unga katta iltifot ko’rsatiladi. Abdullaxon II hind elchi­sini o’zi bilan birga olib yuradi va natijada, uning Hindistonga qaytishi kechiktiriladi. Bu bilan Buxoro xoni Samarqandda olib borilayotgan janglarni hind elchisiga ko’rsatib, unga o’z kuchini namoyish qilmoqchi bo’lgan bo’lsa kerak.

Hind elchisi Akbarning Abdullaxon II nomiga yozilgan maktubini olib kelgan edi. Hofiz Tanish Buxoriyning aytishi­cha, maktubda birlik va hamjihatlik to’g’risida so’zlangan va (go’yoki) Akbarshoh Abdullaxon II amriga bo’ysunishga tayyor ekanligini bildirgan. Akbarshoh Abdullaxon II ga katta sovg’alar yuborgan. Akbarshohning tarixchisi Abulfazl Allomiy esa maktubda Akbarning «Eronni bo’lish»ga rozi bo’lmaganligini va Eron ham Muhammad payg’ambar xonadoniga mansub davlatlardan bo’lgani uchun unga yaxshi munosabatda bo’lish zarurligi ta’kidlanganini bayon qiladi.

Akbarshoh Eronni bo’lib olishga rozi emasligini bildirgan bo’lsa ham, Abdullaxon II ning Eronga yurish qilish niyatini qat’iy ravishda qoralamadi. Bu bilan birinchidan, Akbarshoh Buxoro xonligi bilan aloqani bo’shashtirishni istamagan. Chunki bu vaqtda Buxoro xoni Balxni butkul bo’ysundirib, Badaxshonga ham xavf solmoqda edi. Boburiylar imperiyasiga, garchi Gujarot (1573), Bangol (1574—1576) kabi viloyatlar va Rajputandagi bir qancha rojaliklar qo’shib olingan bo’lsa ham, hali Tata, Mekron, Siston va boshqa ko’pgina o’lkalar Akbarshoh hokimiyatiga bo’ysunmagan bo’lib, Qobulga ham ishonch kam edi.41

Ikkinchidan, Eron shohi Tahmaspning vafotidan so’ng (1576) Eronda ichki feodal tartibsizliklar kuchayib ketadi. Natijada Abdullaxon II uchun Xurosonni, Akbarshoh uchun Qandahorni Erondan tortib olishga qulay sharoit vujudga kelgan edi. Lekin Akbarshoh ichki kurashlar bilan band bo’lib, Eronga qarshi kurashga tayyor emas edi. Shuning uchun Akbarshoh Abdullaxonning Eronga nisbatan tajovuzkor harakatini kuchsizlantirishga urinsa ham (chunki Akbarshoh Eron yerlarining Buxoro xonligi tomonidan bosib olinishini istamas edi, albatta), uning Eronga qarshi urush qilishiga qat’iyan qarshi chiqmaydi. Elchilik vazifasining sunniy mazhabi tarafdori Mirza Po’lat zimmasiga yuklatilishi ham bejiz emas edi.

Mirza Po’lat elchiligiga ikkinchi bir muhim vazifa — Buxoro xonining Badaxshonga bo’lgan munosabatini aniqlash va iloji bo’lsa, Badaxshonga nisbatan tug’ilgan xavfning oldini olish vazifasi ham topshirilgan edi.

Badaxshon masalasiga keladigan bo’lsak, Saltanat Akbarshoh qo’liga o’tganda Badaxshonda Mirza Sulaymon hokim edi. Mirza Sulaymon Akbarshoh davlatini kuchsiz fahmlab hijriy 974 - 1567 yili Qobulga hujum qiladi, ammo muvaffaqiyatsizlikka uchraydi. So’ng to’satdan Balxga hujum qiladi. Balx hokimi Pirmuhammad Buxoro xonligining yordami bilan Mirza Sulaymonni Balxdan quvib chiqaradi, bu kurashda Mirza Sulaymonning o’g’li Ibrohim Mirza halok bo’ladi42.

Abdullaxon II ning askarlari Hisorni qamal qilgan vaqtda (982 - 1574) hisorliklarning iltimosiga ko’ra, Mirza Sulaymon ularga yordamga keladi. Ammo shu vaqtda Badaxshonda Mirza Sulaymonga qarshi uning amaldorlaridan biri - Muhammadquli isyon ko’taradi. Marhum Ibrohim Mirzaning beva xotini Badaxshon hokimiyatini o’g’li Shohrux Mir­za qo’liga olib berish maqsadida bu qo’zg’olonga qo’shiladi. Jangda Shohrux Mirza g’olib chiqadi, Mirza Sulaymon esa yordam so’rab avval Qobulga, so’ng Akbarshoh huzuriga boradi43.

Abdullaxon II Hisorni qo’lga kiritib (1578) Badaxshonni zabt etishga tayyorgarlik ko’radi. Hofiz Tanish Buxoriyning yozishicha, bundan xabar topgan Shohrux Mirza Abdullaxon II saroyiga elchi yuborib, Buxoro xoniga bo’ysunganini ma’lum qiladi. Shundan so’ng Abdullaxon II Badaxshon tomon yuborilgan askarlarga qaytish uchun buyruq bergan44.

Akbar o’z huzuriga kelgan Mirza Sulaymonni yaxshi qabul qilib, unga Badaxshonni qaytarib berishni va’da qiladi. Ko’p o’tmay, Akbarshoh saroyiga Mirza Shohruxning vakillari ham keladi. Shunisi qiziqki, Akbarshoh Shohrux Mirza vakillarini ham tantanali ravishda qabul qilib, Shohrux Mirzani Badaxshon hokimi deb taniydi va unga yordam berajagini aytadi45. Akbarshoh shunday qilishga majbur edi. Chunki Badaxshon Shohrux Mirza qo’lida bo’lib, agar Akbarshoh uni qo’llab-quvvatlamasa, u Abdullaxon II tomoniga o’tib ketishi mumkin edi. Bu voqeadan so’ng aldanganini sezgan Mirza Su­laymon Makka tomon yo’l oladi va u yerda besh yil turib, qaytishda Eron shohi Ismoil II huzurida bo’ladi. Eron shohi Badaxshonni qaytarib olishda Mirza Sulaymonga yordam qilishga va’da beradi. Ammo tez orada, ya’ni Mirza Sulay­mon Badaxshonga yetib kelganga qadar Ismoil II vafot etadi. Endi Mirza Sulaymon faqat Abdullaxondan yordam olishi mumkin edi. Hind tarixchisi R. Ch. Varma yozadiki, bunday ahvolning oldini olish uchun Shohrux Mirza bobosi bilan yarashgan va ular o’rtasida shartnoma tuzilgan46. Hofiz Tanishning bergan ma’lumotiga ko’ra, Shohrux Mirza va Mir­za Sulaymon o’rtasida to’qnashuv bo’lib, bunda Qobul hokimi Muhammad Mirza Hakim (Mirza Sulaymonning kuyovi) yordami bilan Mirza Sulaymon g’olib chiqqan. So’ngra har ikki hokim — Mirza Hakim va Mirza Sulaymonlar Abdullaxon II huzuriga elchi yuborganlar. Mirza Sulaymon elchi qilib Mehr Ali Ko’kaldoshni va Mirza Hakim esa Mavlono Nuriddin Muhammad qozini yuborganlar. Elchilar sovg’a-salomlar bilan birga maktub ham keltirganlar va bu maktublarda, Hofiz Tanishning yozishicha, har ikki hokim o’zlarining Buxoro xoniga bo’ysunganliklarini bildirganlar. Elchilarga Abdulxon II hurmat ko’rsatib, ularni «faxriy to’n»lar bilan mukofotlagan va Mirza Sulaymon nomiga yozilgan nomada uni Buxoroga kelishga taklif ham qilgan.47

Hijriy 989 – 1581 - yili ham Mirza Sulaymon Abdullaxon II ga sovg’a-salomlar hamda do’stlik va tobelik haqidagi maktubini yuborgan.

«Mirotul olam» asaridagi ma’lumotlarga qaraganda, 992 – 1584 - yili Shohrux Mirza o’z bobosidan mag’lubiyatga uchrab, Akbarshoh saroyiga keladi, Mirza Sulaymon bu kurashda Abdullaxon II dan yordam olgan48.

Keltirilgan ma’lumotlar shundan darak beradiki, Badaxshonda ikki hokimiyatchilik hukm surgan va ular o’rtasida to’xtovsiz kurash davom etgan. Bu kurashda Shohrux Mirza Akbardan yordam olgan, Mirza Sulaymon esa Abdullaxon II ga tayangan.

Ichki feodal kurashlarining kuchayishi Abdullaxon II tomonidan Badaxshonni bosib olish uchun zamin hozirlagan.

1584-yili Abdullaxon II Balx hokimligini o’g’li Abdulmo’minga topshirish bahonasida shu shaharga keladi. Abdullaxon II ning rejasini sezgan Shohrux Mirza Balxga o’z elchisi Shoh Hasanni yuboradi. Lekin Abdullaxon II elchini qabul qilmaydi va elchiga kinoya bilan tez kunda Badaxshonda so’zlashuvini aytadi. Shundan so’ng, ko’p vaqt o’tmay Badaxshon Buxoro xonligiga qo’shib olinadi. Bobo va nevaralar oldinma-keyin Akbarshoh huzuriga qarab yo’l oladilar. Badaxshondagi janglarda Shohrux Mirzaning o’g’li Muhammad Zamon Mirza buxoroliklarga asir tushadi.

Badaxshonning zabt qilinishi Qobul hokimi Mirza Hakimni ham cho’chitib qo’yadi va u Akbardan yordam so’rab, o’z vakilini uning huzuriga yuboradi. Lekin, oradan ko’p vaqt o’tmay, Mirza Hakim vafot etadi (1585), shundan so’ng Qobul, Zobulistonda tartibsizliklar kuchayadi. Bu voqealarda Abdullaxon II ham qisman ishtirok etgan edi. Feridun nomli shaxs marhum Mirza Hakimning o’g’illari Afrosiyob Mirza (14 yashar) va Kaykabod (11 yashar)larni o’zbeklar tomoniga qochib ketishga da’vat qiladi. Agar Feridunning bu rejasi amalga oshsa, Abulfazl Allomiyning yozishicha, Abdullaxon II Qobulga ham da’vogar bo’lishi mumkin edi49.

Akbarshoh Qobuldagi tartibsizliklarning oldini olish uchun jadal harakat qilib, lashkarboshi Man Singxga tezlik bi­lan Qobulni ishg’ol qilishga farmon beradi va Qobul qaytadan imperiyaga qo’shib olinadi.

Bu davrda Akbarshoh davlatini qattiq tashvishga solgan voqea - tarixda «ravshaniylar xarakati» nomi bilan shuhrat topgan afg’on qabilalarining ozodlik uchun olib borayotgan qo’zg’olonlari bo’lgan edi. Afg’on qabilalariga qarshi kurashni yaxshi uyushtirish maqsadida Akbarshoh o’z saroy ahllari bilan birga 1586-yil 4-yanvarda Attekka (Atokka) keladi.

Ravshaniylar bilan bo’lgan to’qnashuvda Svad tomon yubo­rilgan Zaynxon boshliq lashkarlar va Bujirda harakat qilayotgan Bir Bal qo’shinlari tor-mor keltiriladi50. Jangda Bir Bal halok bo’ladi. Shu vaqtda Buxorodan elchilar kelayotganligi haqida xabar keladi. elchilar xafsizligini ta’minlash uchun Farid Baxshi boshchiligida ahadiy (shoh huzuridagi va uning maxsus nazorati ostidagi saralangan harbiy otryad) harbiy qismlari safarbar qilinadi va Man Singx ham o’z qo’shini bilan Qobuldan elchilar himoyasiga yetib keladi.

Boburiylar imperiyasining qo’shinlari Qobulni ishg’ol qilgach, Feri­dun qo’lga tushadi va Man Singx Feridunni Akbarshoh huzuriga keltiradi. Taftish natijasida Feridunning sotqinligi aniqlangach, «gunohlarini yuvib kelishi uchun» u Makkaga surgun qilinadi.

Buxoro elchiligiga Abdullaxon II saroyidagi e’tiborli kishilardan Mir Quraysh boshchilik qiladi. Elchilar o’zlari bilan zotli ot va tuyalar, ov qushlari, a’lo navli mo’yna va boshqa nafis matolardan iborat «tuhfa va hadyalar» olib keladilar hamda Jayyib ismli kabutarboz orqali esa Movarounnahrning turli nav kabutarlaridan jo’natilgan edi.

Abulfazlning aytishicha, Xaybar yo’lagining kengaytirilishi, Hind daryosiga ko’prik solinishi, Man Singxning Qobuldagi g’alabasi va Akbarning o’z qarorgohini At­tekka ko’chirgani Abdullaxon II ni cho’chitgan va Abdullaxon II Akbarshoh Balxga hujum qilishi mumkin, degan xayolda bu xavfning oldini olish uchun Hindistonga elchilar yuborgan.

R. Ch. Varmaning fikricha, Akbarshoh hokimiyatining Qobulda mustahkam o’rnatilishi Abdullaxon II ni Eronga nisbatan tutgan siyosatida Akbarshoh xohishi bilan hisoblashishga majbur qilgan51.

«Abdullanoma»da Abdullaxon II ning Akbarshoh nomiga yozgan va Mir Quraysh orqali yuborgan maktubining qisqacha mazmuni keltiriladi. Maktubda Abdullaxon II «Haj» (Makka va Madina)ga boradigan yo’lda joylashgan Badaxshon o’lkasi kofir qizilboshlar qo’lida ekanligi va shu tufayli bu o’lkada doimiy g’alayonlar bo’layotganligi haqida gapirib, kelgusi yil bahorda katta qo’shin bilan bu viloyatni «kofirlar» qo’lidan tortib olish niyatida ekanini bayon qiladi. Shuningdek, Abdullaxon II Akbarga «kofir»larga hech qanday yordam ko’rsatmaslikni va agar «kofir»lar o’zbeklar bilan bo’lgan kurashda tor-mor keltirilib, uning huzuriga borsalar, ularga boshpana berishgina emas, balki Hindistondan haydab chiqarishlari lozim deb, uqtiradi52.

Akbarshoh Buxoro elchilarini uzoq vaqt qabul qilmaydi. «Tarixi Akbarshohiy» asarining ma’lumotiga ko’ra, bunga Akbarning sevimli lashkarboshisi Bir Balning afg’onlar bilan bo’lgan kurashda o’ldirilganligi va shu munosabat bi­lan shohning uzoq vaqt ta’ziya tutishi sabab bo’lgan. Aslida Akbarning o’zbek elchilarini qabul qilmaslik sababi shunda ediki, bu vaqtda Kashmir hokimi Yusufxonning o’g’li Yoqub isyon ko’targan va uni bostirish uchun Akbarshoh Kashmirga katta qo’shin yuborgan edi. Buxoro elchiligiga o’zining jangovar kuchlarini namoyish qilish maqsadida Akbarshoh ataylab qabul marosimini kechiktiradi.

Nihoyat, Akbarshoh elchilarni o’z saltanatining 32 yillik tantanasi kuni - 25 rabbial avval 994/1586-yilining 14-martida qabul qiladi.

Mir Quraysh elchiligi qabul qilingandan bir oy o’tgach, Akbarshoh Attokdan (bu yerda shoh 3 oydan ko’proq turadi) Lohurga keladi. Abulfazlning yozishiga ko’ra, Akbarshoh o’z qarorgohini o’zbek elchisining iltimosi bilan Buxoro chegarasidan uzoqda joylashgan Lohurga ko’chirgan. Ammo shoh yana Panjob viloyatida qolgan edi. Sababi shuki, agar Turon hokimi do’stlikka xiyonat qilgudek bo’lsa, zafarli qo’shin tezda Lohurdan Turon tomon harakat qilishi kerak edi53.

Abulfazlning mulohazalariga tanqidiy qaramoq kerak, chunki u ko’p masalalarni Akbarni ulug’lash yo’lida noto’g’ri talqin etgan.

Bu vaqtda Akbarning Movarounnahrga hujum qilishi uchun asos ham, imkoniyat ham yo’q edi va u o’z qarorgohini o’zbek elchisining iltimosi bilan Attokdan Lohurga ko’chirmagan, albatta. Zaynxon va Bir Bal qo’shinlarini tor-mor qilgan ravshaniylar Attokka, ya’ni Akbarshoh qarorgohiga xavf solmoqda edilar. Shunga ko’ra, Attok mudofaasini mashhur Todar Malga topshirilishi ham bejiz emas edi.

Shunday qilib, Akbarshoh vaziyat taqozosi bilan Lohurga ketadi va u yerda afg’onlar va belujlarga qarshi hamda Tata va Seiston viloyatlarini imperiyaga qo’shib olish uchun bo’lgan kurashga rahbarlik qiladi.

Badaxshonni bosib olgan Abdullaxon II endi Hirotga yurish qilish niyatida edi. Ammo uning rejasini qozoqlar qo’zg’oloni buzib yuboradi. Qozoqlar qo’zg’olonini tezda bostirish maqsadida Termizda Abdullaxon II va jo’ybariy shayxlar boshlig’i Xo’ja Kalon (Xo’ja Islomning o’g’li) boshchiligida kengash o’tkaziladi54. Abdullaxon II Eron tomon hujum qilib, uning yerlarining bir qismini bosib olishga oshiqar edi, chunki Erondagi siyosiy vaziyat Abdullaxon II maqsadlarining amalga oshishi uchun qulaylik tug’dirar edi. Ammo, Badaxshonning bosib olinishi Buxoroning Akbarshoh davlati bilan bo’lgan munosabatlarining keskinlashishiga olib kelishi mumkin edi. Demak, Eronga yurish qilishdan avval Akbarshoh davlatining Buxoroga bo’lgan munosabatini aniqlash lozim edi. Shuning uchun qozoqlar qo’zg’oloni bostirilishi bilanoq Abdullaxon II Samarqanddan Hindistonga elchi jo’natadi va Buxoroga qaytadi. Mir Quraysh elchiligi oldida mas’uliyatli vazifalar turar edi. Bu elchilik Badaxshonning Buxoroga qo’shib olinishi sabablarini tushuntirishi, sodir bo’lgan voqeaga Akbarshoh davlatini ko’ndirgan holda, Buxoro — Hindiston munosabatlarini yaxshilashga va Buxoro xonligining Eronga nisbatan harakatlarida Hindistonning betaraf bo’lishiga erishishi kerak edi. R.Ch.Varmaning yozishicha, Mir Quraysh elchiligi «Eronni bo’lish» masalasi yuzasidan ham muzokaralar olib borgan va bu haqda tomonlar umumiy bir fikrga kelgan55. R. Ch. Varma o’z mulohazasining isboti sifatida quyidagi uchta ma’lumotni keltiradi:

a) Akbarning Badaxshonning o’zbeklar tomonidan bosib olinganligiga sukut alomati bilan rozi bo’lgani;

b) Abdulmo’minning Turkiya sultoni Murod III ga maktubi; maktubda “Hindiston podshohi ham bu oliy dargohga (Buxoroga va Balxga - I. N.) o’zining eng buyuk kishilaridan biri Hakim Humomni tortiqlar, hadyalar va do’stona maktub bilan yubordi va ittifoq tuzdi” deb ko’rsatiladi;

d) Imomqulixonning (1611-1680) Jahongirshohga (1605-1627) yozgan maktubi, maktubda marhum Abdullaxon va Akbar zamonida Buxoro bilan Hindiston o’rtasida Eronga qarshi ittifoq tuzilgan, deb aytiladi.

Bu yerda shuni qayd qilib o’tish lozimki, Mir Quraysh elchiligi bilan birga Buxorodan Akbarshoh saroyiga Nazarbiy elchiligi ham yuboriladi.

Mir Quraysh Boburiylar imperiyasi bilan muzokaralar olib borish huquqiga ega bo’lgan Buxoro davlatining rasmiy elchisi bo’lsa, Nazarbiy otasi Iskandarxon vafotidan so’ng (1583) xonlik taxtiga o’tirgan Abdullaxon II ning saltanat egasi bo’lgani haqida xabar qiluvchi va uning nomidan Akbarni tabriklovchi maxsus vakili edi.

«Tarixi Akbarshohiy»dagi ma’lumotga ko’ra, Akbarshoh Nazarbiyni (va uning o’g’illari — Shodibiy, Boqibiy va Qurbonbiylarni) Mir Qurayshdan ancha avval qabul qilgan va ularga iltifotlar ko’rsatgan.

Akbarshoh nomiga bitilib, Mir Quraysh elchiligi orqali yuborilgan nomaning qisqacha mazmuni «Abdullanoma»da hikoya qilingani haqida yuqorida so’zlagan edik. Bu maktubning asl nusxasini topa olmaganligimiz sababli, bu haqda mufassal fikr yuritolmaymiz. Ammo, tekshirishlar shuni ko’rsatadiki, O’zbekiston respublikasi FA Sharqshunoslik instituti qo’lyozmalar fondida saqlanayotgan 289-raqamli qo’lyozmadagi maktublarning biri Abdullaxon II ning Akbarshoh nomiga bitilgan va Nazarbiy orqali berib yuborilgan maktubi bo’lib chiqdi. Bu hujjat «Hazrat xalafatpanoh (Abdullaxon II) ning Muhammad Nazarbiy dodxoh elchiligi yuzasidan Hinddiston podshohiga yozgan maktubi» deb nomlangan. Maktub Buxoro xonligining Akbarshoh davlatiga nisbatan tutgan siyosatini va Mir Quraysh elchiligining maqsad va vazifalarini aniqlashda katta rol o’ynaydi. Chunki fikrimizcha, Mir Quraysh orqali ham shu xil mazmunda bitilgan maktub berib yuborilgan bo’lishi ehtimol.

Nazarbiy keltirgan maktubda Buxoro xoni Akbarshoh shaxsiyatini uzundan-uzoq ta’rif qilgach, Buxoro «xalqi oldida orom va osoyish eshigi kushoyish» bo’lgani, «to’qson ikki o’zbekiya firqasining bir qancha ming el va ulusi... itoat va farmonbardorlik halqasini jon quloqlariga osib tamoman tobe» bo’lganliklari, qozoq, qoraqalpoq va qirg’iz qabilalari yordami bilan qalmoqlarning bo’ysundirilgani haqida, Buxoro va Hindistonda hokimlik qilgan sobiq hoqonlar o’rtasidagi birlik va hamjihatlik to’g’risida bayon qilinib, so’ng Eron masalasiga o’tiladi. Maktubda ko’rsatilishicha, bu voqealardan avval hajga boruvchilarga hujum qilib, ularni o’ldirgan va mollarini talon-toroj qilayotgan shia-Eronliklarga Nazarbiy dodxoh boshchiligida elchi yuboril­gan, ularga nasihatomuz so’zlar aytilgan, lekin Eronliklar bu nasihatlarga ham quloq solmay, o’z bosqinchilik ishlarini davom ettiraverganlar. Shundan so’ng Buxoro xoni (Abdullaxon II) Xorazm viloyatining volisiga, Mashhad, Astrobod va Nishopurga borib, ketma-ket hujum va talon-torojlar qilib, u tabiatan yomon xulqlilar fig’onini (ko’kka) chiqarsin» deb, ham mang’itiya va turkmanlarga Eronliklarga qarshi Marv tomondan hujum qilishga buyruq bergan.

So’ng maktubda yozilishicha, saroy ahllaridan bir qanchasi Abdullaxon II ga Boburiylar imperiyasiga elchi yuborishni maslahat berganlar. Bundan kuzatilgan maqsad shuki, boburiylar imperatori ham «porloq shariatni mustahkamlash va baxtiyor millatning kuchayishi uchun barcha tog’dek basavlat mujohidlari va jangovar, muzaffar muborizlari bilan u tarafdan (Hindistondan) yo’ldan ozgan toifa ustiga otlansalar, toki shon-shuhrat konining har ikki gavhari (Abdullaxon II va Akbarshoh) o’zaro bir-birlariga yordam va madad berib, u toifani oyog’idan qulatsalar va ular diyorini (shunday) islomobod qilsalarki... «Nazarbiy elchiligi shu maqsad yuzasidan hamda osmondek baland taxtga baxtiyorlik bilan o’tirishlarini tabriklash uchun...» tayin etilgan. Maktub oxirida Hindistondan ham elchilar yuborilishi va shu asosda do’stlikni mustahkamlash zarurligi uqtirib o’tiladi.56

Demak, maktub mazmuniga ko’ra, Buxoro xoni Akbarshohga Eronga qarshi kurashda bir ittifoqda bo’lib harakat qilishini taklif etgan.

Mir Quraysh elchiligi, o’ziga yuklatilgan vazifalarni muvaffaqiyatli ravishda bajarib, 1586-yil 2-dekabrda (12-ramazon 994-yili) Akbarshoh davlatining Buxoroga tayin qilgan elchilari bilan birgalikda yo’lga chiqadi. Hind chlchilariga Hakim Humom boshchilik qilar edi. Hakim Humom Boburiylar imperiyasining Buxoro xonligiga yuborgan rasmiy elchisi va Mir Sadr Jahon Mufti esa Abdullaxon II ­ning otasi Iskandarxonning vafoti munosabati bilan ta’ziya bildirish uchun Akbar tomonidan yuborilgan, uning shaxsiy vakili edi. Hind elchilari o’zlari bilan birga Ak­barning Abdullaxon II nomiga bitilgan maktubini keltiradilar. Elchi Mir Qurayshga berilgan turli nafis mollar va buyumlardan tashqari, hind shohi Abdullaxon II va uning o’g’li Abdulmo’min sultonlar uchun xazinachi Muhammad Ali orqali maxsus sovg’a va hadyalar berib yuboradi. Bu «sovg’a - hadyalar»ning qimmati bir yarim lakni yoki uch ming yetti yuz iroq tumanini tashkil qilgan.

Abdullaxon II Mir Quraysh elchiligining qaytayotganini va u bilan birga hind elchilari kelayotgani haqidagi xushxabarni eshitgach, darhol Qobul hokimiga odamlar yuborib undan hind elchilarini uzoq tutib turmaslikni iltimos qiladi va maxsus kishi orqali Mir Qurayshning tez yetib kelishi tayinlanadi.

Demak, Abdullaxon II Akbarshoh davlatining Buxoroga nisbatan bo’lgan munosabatini bilishni oshiqib kutgan, chunki Hindistonning Buxoro bilan yaxshi munosabatda bo’lib qolishi ayni holda Akbarshoh davlatining Abdullaxon IIning Eronga nisbatan tutgan siyosatiga rozi ekanligidan darak berardi.

1587-yilning may oyida Chahorbog’da (Andxoy) Hirot masalasi bo’yicha Abdullaxon II katta kengash o’tkazadi; Shahrisabz, Samarqand, Balx, Dehnov, Hisor va boshqa viloyatlardan minglab qo’shin keltiriladi. Hirot hokimi Aliqulixonning Buxoroga vassal bo’lish haqidagi iltimosi ham rad etiladi. Oradan ko’p o’tmay, Hirot qal’asi qo’lga kiritiladi va Abdullaxon II o’z qarorgohini Sulton Husayn Mirza madrasasiga ko’chiradi.

1587-yilning avgustida Mir Quraysh Abdullaxon II huzuriga keladi va u hind elchilari ot va tuyalar yetishmasligi sababli orqada qolib ketdilar, deb xabar qiladi; Abdullaxon darhol hind elchilarini ot va tuyalar bilan ta’minlashga buyruq beradi. Mir Qurayshni esa hind elchilariga hamroh bo’lib kelish uchun Andxoyga qaytarib yuboradi.

Elchilar Hirotga yaqinlashganda ularni Qozi Hoji Muhammad, Mirza Haydar Muhammad Munshi va ko’p a’yon hamda shig’ovullar tantanali ravishda kutib oladilar. Ertasi kuni Sulton Husayn Mirza madrasasida katta bazm uyushtiriladi. Hofiz Tanish Buxoriy bu haqda shunday hikoya qiladi: «Abdullaxon II uchun taxt o’rnatilib, uning atrofiga amallariga qarab noiblar, amir va lashkarboshilar joylashdilar. Tillado’z to’nlar kiygan va marvaridlar qadalib ziynatlangan xanjarlar taqqan maxsus kishilar xizmatda edilar. Saroy hojiblarining quloqlari xon farmoyishiga qaratilgan edi. Majlis boshlanishi bilan Hakim Humom, Sadr Jahon va elchilikning boshqa kishilari bazmga taklif etiladilar, hind elchilariga ularning shohlari elchilarni qay tartibda qabul qilsa, shu qonun-qoidaga asosan murojaat qilishlariga ruxsat berildi. Hind elchisi Hakim Humom hayajonga to’lgan holda 27 marotaba salom berdi. Salom shundan iborat ediki, qo’l kaftlarini yerga tekkizib, so’ng balandga ko’taradi va oldinga qadam tashlab boshini quyi soladi. Oliy joy (taxt) ga yaqinlashganda elchi tizzasida turib xon qo’lini o’padi va o’zi bilan keltirgan nomani uzatadi. Nomaning mazmuni shundan iborat edi-ki, deb ko’rsatadi Hofiz Tanish Buxoriy, - muhabbat va do’stlik haqida so’zlanib, umumiy dushman (Eron)dan saqlanish uchun birgalikda harakat qilish taklif eti­ladi».

So’ng elchilar Qulbobo (Ko’kaldosh) vositachiligida Hindistondan keltirilgan sovg’a va hadyalarni birma-bir ko’rsatadilar. Abdullaxon II bu sovg’a va hadyalarni shu yerning o’zida o’z a’yonlari va amaldorlariga ulashib beradi.

Ertasi kun elchilar Sulton Abdulmo’min huzurida bo’lib, unga ham hadya — tortiqlar beradilar. Shundan keyin, Abdullaxonning farmoniga ko’ra, hind elchilari har kuni amaldor - a’yonlar bazmlariga taklif etiladilar, ularga sovg’a-salomlar in’om qiladilar. Nihoyat, zulqa’da (noyabr) oyining oxirlarida hind elchilari (Hirot butunlay zabt etilganga qadar) Mir Quraysh hamrohligida Buxoroga yuboriladi va bosh qozi Nuriddin Muhammadga elchilarni yaxshi joylashtirish va ular haqida g’amxo’rlik qilish topshiriladi.57

«Makotiboti Allomiy» («Allomiy maktublari»)da Hakim Humom elchiligining yuborilishiga oid Akbarshoh nomidan Abdullaxonga bitilgan ikkita maktub keltirilgan. Maktublar mazmuni, asosan, bir xil bo’lib, ular yozilishi jihatdan bir-biridan farq qiladi. Maktublarning qisqacha mazmuni quyidagicha: Abdullaxon II shaxsiyatining maqtovidan so’ng, Akbarshoh o’zining 30 yildan ortiq Hindistonda shoh bo’lib turgani va bu vaqt ichida ko’pdan-ko’p o’lka va viloyatlarni zabt etganini aytadi. So’ng, uzoq vaqt Movaro­unnahrdan elchilar kelmaganini eslatib o’tgach, Akbarni dinsizlikda ayblagan va bu haqda Abdullaxon II ga turli-tuman bo’hton so’zlar yetkazgan shaxslarni qoralaydi. (Akbarshoh xudo va payg’ambarlar ham bo’htondan holi emasliklarini uqtirib, o’zini haqiqiy musulmon qilib ko’rsatishga harakat qiladi. Maktub mazmuniga ko’ra, Akbarshoh farang (por tugaliyalik)larga qarshi kurashga otlangan vaqtda Eronda ahvol keskinlashib qolganligi to’g’risida xabar kelgan. Eron shohiga qarshi amir va o’lka hokimlari bosh ko’targanlar. Erondagi bu ichki ziddiyatlardan Rum (Turkiya) sultoni foydalanib, Eronning bir qancha joylarini bosib olgan. Maktubda aytilishicha, Eron shohi Akbardan yordam so’rab Aliquli Hamadoniyni Hindistonga yuborgan. Shu sababli Akbarshoh o’g’illaridan biri (Shahzoda Murod)ni katt qo’shin bilan Eron Iroqi tomon jo’natish, o’zi esa Xuroson tomon yo’l olmoqchi bo’lgani, agar Abdullaxon II ham Xurosonga yetib kelsa, Akbarshoh Abdullaxon II bilan uchrashib ko’p masalalarni, shu jumladan, Eronga yordam ko’rsatish masalasini ham hal qilib olishlari mumkinligi maktubda qayd qilinadi. Shuningdek, Akbarshoh Abdullaxon II dan Shohrux Mirzaning gunohidan o’tishni so’raydi. Rasmiy elchi sifatida Hakim Humom va Iskandarxon vafoti yuzasidan ta’ziya bildirish uchun Sadr Jahon yuborildi, deb yoziladi. Hakim Humom Akbarshoh davlatining eng ishonchli kishilaridan ekanligi alohida ta’kidlangan; tuhfa va hadyalar Muhammad Ali orqali jo’natildi, deb maktubga xotima berilgan.

Maktublarning bir-biridan farqi faqat shundaki, birinchisida Xurosonda uchrashib, Eron masalasi muhokama qilinganda, bu masala yuzasidan har ikki tomonning fikri nazarga olinishi kerak bo’lsa, ikkinchisida Eronga yordam ko’rsatish Abdullaxon II ning xohishi va uning ko’rsatmasiga muvofiq amalga oshishi mumkinligi ta’kidlangan. Demak, ikkinchi maktub birinchisiga nisbatan masalaning qo’yilishi nuqtai nazaridan kelishuvchilik ruhida bitilgan.

I.Nizomiddinov Hakim Humom elchiligi va Akbarning Abdullaxon II nomiga yozilgan maktubi to’g’risida fikr yuritib, Akbarshoh Abdullaxon II ga o’zini qudratli shoh qilib ko’rsatmoqchi bo’lgan, deydi. Shia mazhabidagi Hakim Humomni elchilikka boshliq qilib tayinlash bilan, Akbarshoh Abdullaxon II ustidan kulgan. Ak­barning maktubi haqiqatan ham ko’p ma’noli bo’lib, undagi qarama-qarshi fikrlar Boburiylar imperiyasidagi ichki ziddiyatlar va Abdullaxon II siyosatining tajovuzkor ruhidan kelib chiqadi.

Bu davrda Akbarshoh davlati kuchli, markazlashgan bo’lib, ancha kengaygan edi. Bu esa Abdullaxon II ni cho’chitardi. Lekin ulkan imperiyadagi ichki ziddiyatlarning kuchayishi va shu­ bilan birga mamlakat janubidagi yangi viloyatlarni bo’ysundirish kabi muhim vazifalarning mavjudligi (Badaxshon qo’ldan ketsa hamki) imperiyaning Buxoro xonligiga nisbatan siyosatini o’zgartirmadi; garchi Akbarshoh Xurosonga borishi haqida so’zlab, Abdullaxon II ni qo’rqitmoqchi bo’lsa ham, Abdullaxon II bilan uchrashishni taklif qilib, Eron masalasini hamjihatlikda hal qilish kerakligini aytib, mamlakatlar o’rtasida ittifoq mavjud va shunday bo’lib qolajak, deb ishontirishga urindi. Akbarshoh o’z xatida Abdullaxonning Eronga qarshi tajovuzkor siyosatini qattiq qoralamaydi. Chunki Eronning zaiflashishi Akbarshoh davlati uchun ham foydali edi. Lekin Eronning zaiflashishi hisobiga Buxoro xonligining kuchayishi Akbarga yoqmas edi. Shunga ko’ra, Akbarshoh o’z maktubida, garchi Eronliklar sunnat va jamoat yo’lidan toygan bo’lsalar ham, ular payg’ambar xonadonidan ekanliklarini eslatib, ularga bunday og’ir vaqtda yordam qo’lini cho’zish har ikki podsholikning vazifasidir, deb uqtiradi. Umuman, maktub mazmuni Abdullaxon II ning siyosatiga, ya’ni Xurosonni zabt etishga zid emas edi; Abdullaxon II Hirotni butunlay bosib olishga astoydil kirishadi va to’qqiz oy qamaldan so’ng Hirot zabt etiladi va Hirot hokimligi Amir Qulbobo (Ko’kaldosh)ga topshiriladi; Abdulmo’min boshliq qo’shinlar esa Mashhad ustiga yurishga tayyorlanadilar.

Kashmir bo’ysundirilgandan so’ng, Akbarshoh o’z a’yonlari bi­lan bu o’lkaga sayohat qiladi va 12-zulqa’da (13-sentyabr’) 997 (1589) yili Qobulga keladi. Bu yerda Buxorodan qaytayotgan Hakim Humom elchiligini qabul qiladi. Hakim Humom Akbarga Hirot va Xurosonni tasarruf etgani uchun Abdullaxon II undan minnatdor ekanini hamda Akbarshoh huzuriga yaqin orada Sadr Jahon bilan birgalikda Buxoro elchisi Ahmad Ali Otaliq kelajagini bildiradi. Ko’p vaqt o’tmay, Ahmad Ali Otaliq ham Qobulga yetib keladi va Akbarshoh iltifotiga sazovor bo’ladi. So’ng Akbarshoh Qobul hokimligini Qosimxonga topshirib, Lohurga qaytib keladi.58

Hindiston – Buxoro munosabatlari haqida fikr yuritganda Muhammad Zamon nomi bilan bog’langan voqeani ham eslab o’tmoq zarur. Muhammad Zamon Shohrux Mirzaning o’g’illaridan bo’lib, u Badaxshon uchun bo’lgan kurashda o’zbeklar qo’liga asir tushgan va Abulfazlning yozishicha, 12 yoshida qamoqda vafot etgan.

Oradan ko’p yil o’tgach, Qorateginda Shohrux Mirzaning farzandi Muhammad Zamon nomi bilan bir shaxs paydo bo’ladi. Uning atrofiga turli qishloqlardan qurolli guruhlar yig’ila boshlaydi va «Muhammad Zamon» tez orada Ko’lob va boshqa yerlarni qo’lga kiritadi, janglarning birida hatto Abdulmo’minni asir olish ehtimoli ham yuz bergan edi. Lekin o’z xohishi bilan kelib qo’shilgan qurolli kuchlar o’z boshliqlariniig qalbaki shaxs ekanligini sezgach, tarqalib ketadilar. So’ng Muhammad Zamon o’zbeklardan yengilib, Qobulga qochadi va payt poylab Qobul hokimi Qosimxonni o’ldiradi. Qosimxonning o’g’li esa Muhammad Zamonni o’ldiradi. Shunday qilib, Abulfazl Muhammad Za­monni Akbarshoh davlati bilan aloqasiz shaxs deb hisoblaydi.

R. Ch. Varmaning ma’lumotiga ko’ra, Muhammad Zamon o’z vakilini yuborib Akbardan yordam so’ragan; Akbarshoh esa o’zbeklar bilan yaxshi munosabatda ekanligini aytib, bu iltimosni rad qilgan va uning kim ekanligini bilish niyatida uni saroyga taklif qilgan. F.A.Noer Akbarshoh «Muhammad Zamon»ga yordam berishdan voz kechgan bo’lsa-da, uning harakatlarini ma’qullagan, deydi. Badavoniy ham «Muhammad Zamon» Shohrux Mirzaning o’g’li emasligini aytadi. Ammo u Ko’histonni qo’lga kiritgan «Muhammad Zamon»ga Lohurdan ahadiylar orqali 200 ashrafiy mablag’, ko’p miqdorda o’q yoy va to’plar yuborganini xabar qiladi. Faqat «Mirotul olam» asarining muallifi Muhammad Zamonni Shohruxning o’g’li deb ataydi.

«Muhammad Zamon» Shohrux Mirzaning o’g’li yoki o’g’li emasligi va shuningdek, uning Akbarshoh tomonidan yuborilgani haqida aniq ma’lumotga ega emasmiz. Lekin shunisi aniq-ki, Akbarshoh «Muhammad Zamon»ga yordam ko’rsatgan, ammo bu yordam yetarli darajada bo’lmagan; chunki Akbar, birinchidan, Abdullaxonning Badaxshondagi hokimiyatini kuchsizlantirishga uringan; ikkinchidan, Abdullaxon II davlati bilan yaxshi munosabatda bo’lgani uchun bu ishda ochiq - oydin va astoydil harakat qilolmagan. Buning ustiga Ahmad Ali Otaliq elchiligining qaytishiga uzoq vaqtgacha ruxsat etilmaydi. Hali Ahmad Otaliq elchiligi Hindistonda turgan vaqtda Buxorodan Abdullaxon II ning Mavlono Husayniy boshchiligidagi yangi elchiligi keladi va u 9-noyabr (1590)da Akbarshoh huzurida bo’ladi. Abulfazl Mavlono Husayniy elchiligi haqida so’zlab, Buxoro xoni bu elchilikni Ahmad Ali Otaliqning uzoq vaqt Buxoroga qaytmaganligidan tashvishlanib va o’g’li Abdulmo’minning qilmishlari uchun uzr so’rab yuborgan, deb yozadi.

Muhammad Zamon voqeasi va janglarning birida mag’lubiyatga uchrash Abdulmo’minni g’azablantiradi va u o’z nomidan Akbarshoh saroyiga elchilar yuborib, ular orqali Hindistonga qochib borgan badaxshonliklarni tutib berishni talab qiladi. Ba’zi mualliflar (masalan, «Akbarnoma»ga sharh yozgan Sayyid Muhammad Sodiq Ali) Abdulmo’min Akbarning qizini o’ziga xotinlikka so’ratgan, shuningdek, Hindistonga qarashli bir qancha yerlarga ham da’vo qilgan, deb ko’rsatadilar. Abulfazl Allomiy daftar (maktublar)iga sharh yozgan Mavlaviy Muhammad G’iyosiddin Abdulmo’min otasining roziligi bilan Akbarshoh oldiga shunday talablarni qo’ygan, Akbarshoh esa bu haqda o’z kishisi (josusi) orqali eshitib, Abdulmo’min elchisini Hind daryosiga cho’ktirib yuborishga buyurgan, deb izohlaydi.

Fikrimizcha, Mavlaviy Muhammad G’iyosiddinning fikri ,haqiqatga yaqinroq bo’lishi mumkin. Akbarning Buxoro xonligidagi voqealardan xabardor qilib turuvchi «o’z kishisi»ga ega ekanligi «Makotiboti Allomiy»da keltirilgan maktublardan birining mazmunidan ham ma’lum bo’ladi. Bu maktub Abdullaxon II amirlaridan birining nomiga yozilgan bo’lib, bunda Hakim Humomning vafot etganligi tufayli Akbarshoh mazkur amir bilan xat yozishib turishni ushbu maktub muallifiga (Abulfazlga) buyurgan va mazkur amirning imperator saroyida katta e’tiborga ega ekanligi va boshqalar haqida maxsus sirli iboralar bilan bayon qilingan.

Abulfazl Allomiy asarida Abdulmo’min yuborgan elchi Hind daryosidan o’tayotgan (28-farvardin 999)da, 17-aprel 1591-yilda suvga cho’kib ketadi, deb ko’rsatiladi.

Akbarning Buxoroga yaqin Panjob viloyatida uzoq vaqt turib qolishi Abdullaxonni xavfga solgan va Buxoro xoni Mavlono Husayniy elchiligini yuborib Akbarshoh davlati bilan yaxshi munosabatda bo’lishga intilgan, deb yozadi bu elchilik haqida R. Ch. Varma.

Aslida esa Abdullaxon II ni boshqa bir narsa tashvishlantirmoqda edi. Yosh va g’ayratli Eron shohi Abbos (1587— 1629) mamlakatdagi feodal kurashlarni shafqatsiz ravishda bostirib, kuchli markazlashgan davlatga asos solmoqda edi. Abbos o’zbeklar tomonidan zabt etilgan Hirot va Xurosonni qayta bosib olish harakatida edi. Bu ishda u hatto Hindistondan yordam so’rab, o’z elchisi Yodgor Sulton Rumluni Akbarshoh huzuriga yuborgan edi.

Ammo Akbarshoh Eronga nisbatan «kuzatish», «payt poylash» siyosatini tutishda davom etardi. Bunga asosiy sababi hali Qandahor masalasining uzil-kesil hal bo’lmaganligi edi. Shu sababli Eron elchisi Yodgor Sulton Rumlu Hindistonda uzoq vaqt tutib turildi.

Oradan bir qancha yil o’tgach, ya’ni 1595-yilda Qandahor Hindistonga qo’shib olinadi, bu quyidagicha amalga oshadi: Qandahor hokimi Sulton Husayn Mirza vafotidan so’ng undan 4 o’g’il (Muzaffar Husayn Mirza, Rustam Mirza, Abusaid Mirza va Sanjar Mirza) qolgan edi. Sulton Husayn Mirza davlati Qandahordan tashqari, Zomindovar, Garmsardan Sirxindgacha kengaygan edi. Shoh Abbos bu yerlarni uning o’g’illariga bo’lib beradi: Muzaffar Husayn Mirzani Qandahor hokimi, Rustam Mirzani Garmsar va Zomindovar hokimi qilib tayinlaydi. Davlat vakili qilib Hamzabek (ko’r Hamza)ni belgilaydi. Hamzabekning ig’vosi bilan Muzaffar Husayn Mirza Seistonni egallaydi. Rustam Mirza esa bu yerni qo’shib olish niyatida edi. Natijada, aka-ukalar orasida nizo chiqib, u katta to’qnashuvlarga olib keladi. Bu davrda o’zbeklar Farrohga tahdid solmoqda edilar. Farroh hokimi Rustam Mirzadan yordam so’raydi, Rustam Mirza esa paytni qulay hisoblab, Farrohni egallab oladi va Seistonga hujum qiladi, lekin muvaffaqiyattsizlikka uchraydi. Rustam Mirza Seistondan qochib Zomindovarga kelsa, bu yer o’zbeklar qo’liga o’tgan bo’ladi. Endi Rustam Mirzaga Hindistonga borishdan bo’lak iloj qolmaydi. Akbarshoh Rustam Mirzani tantanali ravishda qarshilaydi. Unga Mo’lton viloyatini «jogir» qilib beradi.59 Rustam Mirzaga bu qadar katta iltifot ko’rsatishdan maqsad, - deyiladi «Tarixi olamoroyi Abbosiy»da — Muzaf­far Husayn Mirzani ham Hindistonga jalb qilish edi. Shu yo’l bilan Akbarshoh Qandahorni urushsiz o’z territoriyasiga qo’shib olish niyatida edi.

O’zbek qo’shinlari Zomindovarni egallagach, Seiston va Qandahorga hujum qilishga tayyorgarlik ko’ra boshlaydi. Qandahorni tezroq qo’lga kiritish maqsadida Abdullaxon II o’z elchisini Muzaffar Husayn Mirza huzuriga yuborib, uni Hindistonga borishni xayoliga ham keltirmaslikka, Qandahorda xotirjam hokimlik qilib, o’z ota yerini Boburiylar imperiyasi tasarrufiga bermaslikka da’vat qiladi.

Ammo, Muzaffar Husayn Mirza Abdullaxon II ning so’zlariga ishonmaydi. Ayni vaqtda Akbarning vakili Qandahorga kelib, Qandahorni unga topshirishni va Muzaffar Husayn Mirzaga esa Hindistonga borishni taklif etadi. Avval onasi, o’g’li, so’ngra Muzaffar Husayn Mirzaning o’zi Hindistonga jo’nab ketadi. Hind qo’shinlari Qandahorga kirib kelishi bilanoq Qandahor qal’asidagi ikki mingga yaqin qizilbosh (Eronlik)lar qochib ketadilar va natijada, Qandahor urushsiz Akbarshoh davlatiga qo’shib olinadi.

Qandahor Hindistonga qo’shib olingach, Akbarshoh darhol Eron bilan aloqalarni tiklashga kirishadi. Eron elchisi Yodgor Sulton Rumlu bilan birgalikda Eronga Ziyaulmulk boshchiligida elchilar yuboriladi.

Abulfazl Allomiy yozadiki, Yodgor Sulton elchiligi kelganidan so’ng saroyda kengash o’tkazilib, Eronga yordam berish va shahzodalardan biri rahbarligida hind qo’shinlarini Xurosonga yuborishga qaror qilingan edi. Lekin Buxorodan elchilarning ketma-ket kelishi va do’stona aloqalarning o’rnatilishi natijasida bu qaror amalga oshmadi.60

Akbarshoh nomidan Shoh Abbosga yozilgan maktubda Eronga hind qo’shinlarini yuborishning kechiktirilganiga sabab Akbar davlatining ichki kurashlar bilan bandligi, Erondagi siyosiy vaziyatning noaniqligi hamda Qandahor masalasi va boshqalar deb ko’rsatiladi. So’ng maktubda Akbarshoh Movarounnahrga yurish qilib, uni bosib olmoqchi bo’lganini va u yerdan Eronga yordam ko’rsatishga ahd qilganligini, ammo Turon hokimining ketma-ket elchilar yuborib, do’stona aloqa bog’lagani sababli bu fikridan qaytganini bayon qiladi.

Shunday qilib, Akbarshoh davlati Ziyaulmulk elchiligi va Eronga yuborilgan boshqa elchiliklar orqali Buxoro xon­ligiga qarshi kurashda Eron shohiga aniq bir yordam va’da qilmaydi.


Do'stlaringiz bilan baham:

©2018 Учебные документы
Рады что Вы стали частью нашего образовательного сообщества.
?


iii-sumrio-por-pilar-dos.html

iii-tainir-mal-lemler-sgb.html

iii-tarau--menshkt.html

iii-the-chancellor--.html

iii-tken-materialdar.html