1 ... 6 7 8 9 10 11 12 13 ... 25

III FƏSİL  İQTİSADİ VƏ SOSİAL VƏHDƏT - E. M. Hacizadə

bet10/25
Sana24.01.2018
Hajmi5.12 Kb.

III FƏSİL 


İQTİSADİ VƏ SOSİAL VƏHDƏT 


.1. Ekonomika 


İqtisadiyyat elm olaraq məhdud ehtiyatların faydalı  əmtəələr istehsalında və onların 
insanlar arasında bölgüsündə ictimaiyyatin mümkün həcmdə istifadəsini tədqiqat predmeti 
seçmişdir.  

İqtisadiyyat

 iki spesifik ideya sintezində: «resurslar məhduddur, tələblər intəhasız» 
elmi-təcrübi mahiyyətini təcəssüm etdirir. Praktiki kontekstdə iqtisadiyyat təsərrüfat həyatının 
motivasiyasını şərtləndirir. Terminoloci müstəvidə isə onun ismi kökdə ərəbcə «tədbir» mənasını 
ifadələndirən iq
 

3


 
tisad istilahı ilə uzlaşır. 
İqtisad və iqtisadiyyat anlayışları qlobal sferada başlanğıcını antik yunan filosofu 
Ksenofontun «Ekonomikas» traktatından başlanğıc alır və qeyd lunduğu kimi bir başa ev 
təsərrüfatçılığı mənasını ifadə edir. Bir elm olaraq o, öz predmeti çevrəsində cəmiyyətin və onun 
yaratdığı sistemlərin təsərrüfat proseslərini tədqiqat hədəfi seçmişdir. İnkişaf tapan iqtisad elmi 
cəmiyyət inkişafının bütün mərhələlərində son məqsədini insanların həyat  şəraitinin 
yaxşılaşdırılmasına səfərbər edərək iqtisadi qanunlarnı, problemlərin təhlil və  tədqiqi  əsasında 
fundomental prinsiplərini formalaşdırır. 
İqtisadiyyat empirik bir elmdir. O faktlara və müşahidələrə əsaslanır. Burada məqsədlərin 
fbvqündə faktları bir aryaya gətirərək sistem yaratmaq missiyasi dayanır. 
İqtisadi nəzəriyyə ingilis iqtisadçısı L.Robbinsin tərifində «Müxtəlif istehlak imkanları olan 
maraqlar və  məhdud vasitələr nisbəti arasında insan davranışlarını öyrənən elmdir» kimi 
səslənmişdir. 
Bütün dövrlərdə iqtisadiyyat hansı  əmtəələri,  necə  və  kim üçün istehsal etmək olan üç 
prioritet prinsipdən yan keçə bilməmişdir. 
İnsalara bioloji və sosial tələblər xasdır. Hamı yemək, geyim, mənzil əmtəə və xidmətləri 
birləşdirən rahat həyat istəyindədirlər. Bu yüksək tələbləri müqabilində isə iqtisadi resurslar 
məhduddur.  İstehlak tələblərinin məcmui mövcud resursların istehsal imkanlarını üstələyir. Bu 
fakt iqtisadiyyat elminin təyinatında  əsas götürülür. Buna görə  də iqtisad elmi insanların 
maksimal istehlak tələbləri müqabilində  məhdud resurslardan səmərəli istifadə  və onların 
idarəedilməsi ilə bağlı  məsələləri tədqiq edir. Dünyanın çağdaş lokal və qlobal problemləri: 
qeyri-bərabərlik,  ətraf mühit, infilyasiya, işsizlik, korrupsiya, yoxsulluq öz kökləri ilə  məhdud 
resursların səmərəli istifadə prinsipallığına əsaslanır. 
Resurslar torpaq, kapital, əmək, və sahibkar bacarığı olmaqla əsasən döğrd qismə bölünür. 
Buraya  insan biliyi  və informasiyanı da daxil edirlər. Təsərrüfat fəaliyyəti nəticəsində iqtisadi 
münasibətlər yaranır və bu münasibətlər istehsal, bölgü, mübadilə və istehlakda təcəssüm olunur. 
İqtisadi münasibətlərin daşıyıcıları isə insanlar, onların birlikləri, şirkətlər və dövlətdir[46, 81]. 
İqtisadiyyat sistemləşmə baxımından aşağıdakı  əsas qrupları ifadə 
edir: 
o
 
Xalis kapitalizm; 
o
 
Komanda iqtisadiyyatı; 
o
 
Qarışıq sistem; 
o
 
Ənənəvi iqtisadiyyat. 
Sahəvi obrazda iqtisadiyyatın 
əsas tədqiqat obyektləri 
 
66

 
 
aşağıdakılardır: 
 

Makro iqti


/ iqtisadiyyat; 
 

Mikroiqtis


rin davranışı kontektindəki 
sadiyyat; 

zo iqtisadiyyat

 - regionlar və sahələr iqtisadiyyatı; 

sadiyyat

 - tam halda ümumi /dövləti obrazda

adiyyat

 - təsərrüfat prosessinin fərdl vahidlə
iqti
 

Me


 

Meqa və ya inter iqtisadiyyat

 - dunya iqtisadiyyatı. 
Hər bir iqtisadiyyat sahəsi ümumi olmaqla yanaşı  həm də özünün məxsusi göstəricilər 
sisteminə malikdir. 
İqtisadi problemlərin həlli müxtəlif institusional strukturların təyin və  tənzimləyici 
mexanizmləri vasitəsilə reallaşır. Bu baxımdan ölkələrin industrial inkişafı iki cəhət xüsusunda - 
istehsal vasitələri üzərində mülkiyyət və iqtisadi fəaliyyətin idarəedilməsi koordinsiyası üzrə 
müəyyənləşir. 
İqtisad elminin tədqiqat metodu aşağıdakı şəbəkədə akkumlyasiya olunur: 
 

Eksperimental metod

 - iqtisadi sistemin bütövlükdə və ya onun ayrı-ayrı stuktur 
hissələrini eksperimentlər vasitəsi ilə tədqiq edir; 
 

İnduktiv metod 

- faktlardan prinsiplər çıxartaraq nəzəriyyə yaratmağı, xüsusidən 
ümumiyə gediş etməyi ifadələndirir; 
 

Hipotetik-deduktiv meto

d

 - makro və mikro səviyyədə ayrı-ayrı iqtisadi proses və 
hadisələrin təhlilinə istinad edən hipotez və uzlaşmalara əsaslanır; 
 

Statistik-zaman təhlili

 - myəyyən zaman kəsiyində  vəziyyət mahiyyətinə görə 
həmcins olan kütləvi iqtisadi hadisələrin və obyektlərin ümumi tədqiqat 
metodikasını ehtiva edir; 
 

Tarixi-model yanaşma

  - öyrənilən gedişatın funksional təkrarlığı  və tarixi 
konteksti şəraitində iqtisadi proseslərin model obrazında təqdimatını şərtləndirir; 
 

Riyazi metod

 - iqtisadi hadisələrin öyrənişinin riyazi əlamət və simvollarla yazılış 
motivasiyasına əsaslanır; 
 

Mücərrədləşmə metodu

 - iqtisadi prosesləri tətqiq edərkən təsadufi xarakter 
daşıyan hadisələrin istisnası üzərində qurulur. 
Müasir iqtisadi düşüncəni aşağıdakı iqtisadi sistem və modellər ehtiva edir: 
o
 
XIX əsrin 40-ci illərində Almaniyada təşəkkül taparaq fəhlə sinfinin maraqlarını 
ifadələndirən və sosializmin qələbəsinin labüdlüyünü şərtləndirən marksizm; 
o
 
XX əsrin 90-cı illərində iqtisadi liberializm və sistemli marcinal analiz prinsipləri 
əsasında formalaşan neoklassizm; 
o
 
XX əsrin 50-60-cı illərində C.M.Keynizin nəzəriyyəsini təkrar istehsal prosesinə 
gəlir artımının təsiri - akselerasiya prinsipi ilə dolğunlaşdıraraq dövriyyə çıxarılan 
neokenziyançılıq; 
o
 
Ötən  əsrdə formalaşan cəmiyyətin sosial həyatında iqtisadi proseslərin 
dərindən bilən 
əhəmiyyətini izahlandıraraq, onları müasir texnikanı 
texnokratların aslılığına verən 

neoinstitusionalizm; 
o
 
Sahibkarlıqın azad rəqabətinə nail olmaqla və digər iqtisadi elementlər vasitəsi ilə 
vlət tərəfindən tənzimlənməs ifadə edən neolibiralizm
təsərrüfat proseslərini dö
 
t təşkl etsə də onun sektorial bölgüsü və sahəvi təsnifatı 
vard
nəzəriyyədə iqtisadiyyatın sektorlara bölgüsü aşağıdakı 
konfi
 
 
İkinci sektor - sənaye və tikinti; 
 
Üçüncü sektor - xidmətlər, icarət, nəqliyyat, rabitə, təhsil, elm və sair. 
Çox vaxt birinci və ikinci sektorlar material istehsal sektoru adlanır. Bununla belə 
sektorların real və maliyyəyə bölümü də təsnifatlandırılır. Real sektor əmtəə və xidmətləri əhatə 
edir. Maliyyə sektorunu isə maliyyə-kretik qrupları birləşdirir. 
Bununla belə iqtisadi həyatda rəqəmlərdə ifadə olununan sektorial bölgünün digər 
təsənifat forması da təcrübələndirilir: 
İqtisadiyyat özü-özlüyündə vəhdə
ır. Qənaətə  gəlinmiş iqtisadi 
qurasiyadadır: 
 
Birinci sektor - kənd və meşə təsərrüfatı, ovçuluq, balıqçılıq; 
 
67

 
 
 
Birinci sektor - dövlət; 
istemləşdirilməsində bir sıra metodoloji yaranışlar çıxış edirlər: 
hipotetik teorem, nəzəri 
ko
iləşdirir. Fərziyyələr təsdiq 
oluna
rı, doktrinaları formalaşdırır. Bununla belə, konsepsiyalar fərziyyə  və 
nəzər
mətlərə - fontomlara: illuziya, mistika, fiksiya aid edilir. 
ərk edilənlər isə 
noum
qanun
statistik ana
İqtisadçılar buna uyğun olan ekonometriya 
ad
ekonom
müəyy
verilm
İqtis
an ideoloji köklərə  və ideoloji məzmuna malikdirlər. 
sosial b
P
Elmdən 
 
İkinci sektor – kommersiya; 
 
Üçüncü sektor - qeyri-hökümət. 
İqtisadi düşüncənin s
Latınca  əsas, başlanğıc mənası ifadələndirən prinsiplər 
nseptual modeli ifadə edərək iqtisadi qanunauyğunluğu ümum
nda teorematik məzmun alır. Qanunlar və prinsiplər iqtisadi nəzəriyyələri qaynaqlandıran 
nəzəri konsepsiyala
iyyə arasında orta mövqedə çıxış edir. Nəzəriyyənin əsasında iqtisadi sxemlər və modellər 
yetkinləşir. Nəzəriyyə  və konsepsiyadan fərqli olaraq isə doktrina əvvəlcə qoyulmuş 
prinsiplərdən real hadisə, proses və faktorlardan irəli gəlir [17, 46]. 
İqtisadi əla
İqtisadi hadisələrdə hissi qavrayış - fenomen /qeyri-adi hadisə/, ağılla d
en /ikili bölgüdə - qanunlar və sair/. Pul münasibətləri fenomen, konkret siması olmayan 
lar, trend, meyllər və sairlər isə noumenləri ifadə edir. 
İqtisadi məntiqi araşdırmaq üçün müxtəlif yanaşmalardan istifadə olunur. Bunlar arasında 
lizin tətbiqi ilə yanaşma daha yenidir. 
lanan müvafiq xüsusiləşdirilmiş metodika işlənib hazırlamışlar. Vurğulandığı kimi, 
etriya iqtisadi problemlərə statistik yanaşmanı həll edir. 
İqtisadi münasibətlərin son dərəcə mürəkkəbliyinə  rəğmən hadisələrin dəqiq təyinatında 
ən istisnalara yol verilməsi də mümkündür. İqtisadi düşüncələrdə aşağıdakı istisnalara yol 
əsi ehtimalı vardır: 
o
 
bundan sonrakı bunun nəticəsidir - səbəb və nəticə sindromu; 
o
 
müəyyən vəziyyətlərin sabitliyi və dəyişməzliyi; 
o
 
ayrı-ayrı elementlərin xüsusiyyətlərinin ümumiliyə şamil edilməsi səhv yekundur. 
adi hadisələr analitik baxımınd
İqtisadi təhlil haqqında mübahisələr uzun illərdir ki, davam edir. Bu məsələ  fəlsəfənin və 
iliklərin mühüm mərkəzi mövzularından biridir. 
rinsip etibarı ilə iqtisadi təhlili ideologiyadan potensial azad hesab etmək olar. 
fərqli olaraq ideologiya faktiki təsdiqə  və yoxlaşına məruz qalmır.  İqtisad elminin mərkəzi 
lərinin təyinatı da öz-özlüyündə ideoloji xarakter daşıyır. Neoklassik mə
problem
ktəb, 
keynizç
kiçik ölçüd
təcəssüm etdirirlər. Fərdi, kollektiv metodoloji 
yana
kim
İqtis
 insan faktoru dayanır. Bilik, ixtisas, səriştə, təhsilə  əsaslanan 
ins
yeni iqtisadi d
İq
 almadan mümkün deyildir. 
İnstitusio
sub
İq
 

 


3.


 


 fonetik uzlaşma 
yaratm
ik ifadə tapmışdır. Bununla belə adlanışca 
ilik, monitarsizm, marksizm, institusionalizm və digər iqtisadi istiqamətlər böyük və 
ə ideologiya sistemində funksionallıq 
şmalar özü də ideoloji element daşıyıcıları sırasındadırlar. Bu mənada sosializm, kapitalizm 
i anlayışlar da ideoloji səciyyəlidirlər [12, 72, 81]. 
adi obyektin mərkəzində
an kapitalı  və ya iqtisadi interpretasiyada insanın gələcək  əmək gəlirlərinin çıxılmış  dəyəri 
əyişiklərin mühüm amilini təşkil edir. 
tisadiyyatda hər hansı yeniləşmə psixoloci faktoru nəzərə
nal təbəllüdatlar təkcə  təbii inkişaf axını ilə deyil, həm də  əhəmiyyətli dərəcədə 
yektiv faktorun təsir çevrəsindən keçir. 
tisadiyyat bütün məzmun, forma və prinsip çalarlarına baxmayaraq daim sosial örtüklü 
olmuşdur. Nəticəvi olaraq onun son məqsədini də insanların rifah halının optimallaşdırılması 
təşkil etmədədir. 

2. Sosiologiya 


İctimai mənasını anladan latın mənşəli  sosial  termini ilə interpretasiyada 
ərəb iqtisad, yunandilli ekonomika istilahları o, qədər də
 
68
asalar da, onların leksik vəhdəti yaşadığmız zamanın həyat hadisələrinin ən 
müxtəlif guşələrində  təyinatlı harmon

 
 
sosial v
ayılsa da, ictimai sferada daim təkrarlanan sosial-iqtisadi 
term
iyyət daşımır. İqtisad iqtisadiyyat, sosial sosiologiya 
kim
 səciyyələndirir. Təsərrüfat aləmi obrazında çıxış 
edərək 
yatı 
cəmiyy
i
fəlsəfə, tarix, psixoloqiya, 
iqtisa
nfiqurasiyaya gələrək 
müva
roblemlərini tədqiqini məşğuliyyət 
etmiş
ri maraqlandırır. Sosiologiyanın 
bu 
üf edir. Artıq ali məktəbə  qədəm qoymuş sosiologiya fənni geniş 
ründə o, Qərbdə tapdığı 
zəri 
tərə
kim

ət strukturları, institutlar, dövlət 
mex
ur. 
al qeyri-bərabərliyini ehtiva 
edə
ə iqtisad köklü elmlər geniş y
inli ifadə ayrıca elmi məzmun və mah
i, bir sıra klassik və müasir elmlərin titulunu
geniş mədəni, hakimiyyət və sair sosial münasibətlər bazasında təşəkkül tapan iqtisadiy
ət həyatı  lə çoxlu qırılmaz tellər bağlayır. 

Sosiologiya

 ümumi elmi bilikdər sisteminiə qoşularaq özünün ciddi təyinatlı  məkanı ilə 
fərqlənir. O, cəmiyyətin ümumi məxsusi sahələrinin tədqiqi ilə yanaşı, həm də onun ayrı-ayrı 
element və hissəciklərini öyrənir. Cəmiyyət isə özü-özlüyündəo qədər mürəkkəb bir sistemdir ki, 
onu yalnız bir elm çevrəsində öyrənmək qeyri-mümkündür. 
Sosial biliklərin elmlərarası matrisası yaxın və oxşar sosial fənlərin məcmüi və onların 
qarşılıqlı rabitəliyini ehtiva edir. Bu matrisada sosiologiya 
diyyat, antropoloqiya, etnoqrafiya və bir sıra siyasi elmlərlə ko
fiq elmi biliklərin sosial kontekstdə sistemaltısını yaradır. 
İqtisadiyyat vurğulandığı kimi istehsalı,  əmtəə  və xidmətlərin istehlakını, tələb və  təklif, 
insanın iqtisadi davranışı, pul və kapitaldan istifadənin p
dir. Sosiologiyanın isə  əsas makroobyekti müasir cəmiyyətin mənəvi mədəniyyət 
problemlərinin araşdırılması, müxtəlif qrupların sosial davranış modelinin işlənməsi, insan 
həyatına təsir göstərən sosial-iqtisadi gücün tədqiqində  əks olunur. Beləliklə, sosiologiyanı 
çeşidli iqtisadi hərəkətlərdə insanın sosial davranış xüsusiyyətlə
xüsusiləşmiş sahəsi iqtisadi sosiologiya adlanır. 
Sosiologiya nisbi gənc elmdir. Onun geniş dövriyyəyə  çıxış  məqamı ötən  əsrin 90-cı 
illərinin  əvvəllərinə  təsad
nüfuzu ilə  gənclərin də marağına səbəb olur. Özünü kiçik tanıtma döv
əhəmiyyətini artıq Şərqədə də yaymaqdadır. 
Müasir sosiologiya insan düşüncəsinin çox mühüm nailiyyətidir. Siyasi fəaliyyətin nə
nnümdə ictimaiyyatin mövcudluğu müasir sosiologiyasız təsəvvür edilmir. Elmi oriyentir 
i sosiologiya ictimaiyyatin demokrotizasiyası şəraitində daha kəskin mövqedə dayanır. Məhz 
asir sivilizasion şəraitdə  hər kəsin taleyi hakimiyy
anizmləri və siyasi qərarların xüsusiyyətinin funksional səviyyəsindən asılı olur. Siyasi və 
sosioloji biliklər konstruktiv güclərin imkanlarını təyin edir [97, 103, 134]. 
Sosiolojiya sosial təbəqələşmə  məzumununu da əhatə edir. Sosial təbəqələşmə yeni əhali 
qatlarının yaranışı prosesidir. Bu prosesin başlanğıc nöqtəsini  əmlak və sosial vəziyyətlərinə 
görə fərqlənməyən eynicinsli cəmiyyət təşkil edir. Sosial təbəqələşməni elmdə 
stratifikasiya termini ifadələndirir. Stratifikasiya nəzəriyyəsinin banisi rus əsilli 
amerikan sosioloqu P.A.Sorokin /1889-1968/ hesab olun
Stratifikasiya təsbitini yalnız  əhali qütbləşməçsinin kasıb və varlılara 
bölünməsi ilə tapmır, həm də cəmiyyətdə orta sinfin yaranışında təbəqələşmənin 
nəticəsi kimi çıxış edir. Stratifikasiya cəmiyyətin sosi
rək onu yoxsul və varlı, imtiyazlı  və qeyri-imtiyazlı bölgüyüə  məruz qoyur. 
İbtidai-icma sistemli cəmiyyətdə qeyri-bərabərlik  əhəmiyyətli səviyyəli 
 
69

 
 
olmadığından burada sosial stratifikasiya demək olar ki, görünməmişdir. 
Bəşəri fəaliyyət sferasını  tədqiq edən sosiologiya öz tədqiqat orbitində ictimai elmlər 
sırasında bir qədər ümumi istiqamətə malik elm kimi fərqlənir. Bununla belə sosiologiyanın 
antropologiyanın «sosial antropologiya» adlanan hissəsi ilə yaxınlığı daha qabarıtlidir [134]. 
İnsanın fiziki və bioloji cəhətlərini öyrənən antropologiyadan fərqli olaraq sosial 
antro
ərəcədə sosial faktorlar nəzərə 
alınm
onfort və bu kimi kateqoriyalara əsaslanır. 
İqtisa
 prinsipinə  məqbuldur, nəinki  əlahiddə sosial və 
iqtisa
«azad 
bazar
ı 
l-
a iqtisadçılar 
ını iki məhdud çevrədə - pul və zaman büdcəsində maksimallaşdıran 
vahid
r
rrüfatının bazar 
ə olaraq sosial-
f etməkdə olan 
 
qtisadiyyat öz təbii prinsiplərindən asılı olmadan humanitar 
obraz
pologiya insanın mental imkanlarının, onun mədəni aspektlərinin təyinatının tədqiqi ilə 
məşğul olur. Bu baxımdan sosial antropologiya ilə sosiologiya eyniyyət təşkil edir. Lakin 
müvafiq yaxınlıqda hər hansı bir metodoloji uyğunlaşma istisnadır. Müvafiqlik gətirən məqamlar 
digər oxşar elmlərdə də mövcuddur. 
Ənənəvi olaraq sosiologiya ilə iqtisadiyyatın rabitəsi dərindir. Karl Marks və Alfred Veber 
bu qarşılıqlı əlaqəliyin öyrənilməsində ən məhsuldar tədqiqatçılar hesab olunurlar. Tarixi reallıq 
belədir ki, bir sıra sosioloqlar keçmiş sosialist düşərgəsi ölkələrində iqtisadi sferadan çıxmışdır. 
İqtisadi effektivlik kateqoriyasında həmişə bu və ya digər d
ışdır. Buraya «Pareto optimallıqı», «Sosial portnyorlug», «Sosial bazar təssərufatı» kimi 
nümünələr daxildir. 
Sosial-iqtisadi yanaşmadan bəhs edərkən onun iki struktur tərkib - sosial və iqtisadi 
komponentliliyi önə çəkilir. Sosial quruluş anlamında adətən hisslərənin qarşılıqlı düzümü dərk 
edilir. Burada hər bir hissə bütövlük çərçivəsində digəri ilə münasibətdə olur. Sosial quruluş 
ümumiləşmiş  keyfiyyət xarakterinə, material rifah və xidmətlər, mənəvi siyasi situasiya ruhi 
ehtiyacların ödənişi,  ətraf mühüt şəraiti, sosial k
di quruluş isə öncə ümümiləşmiş kəmiyyət

 

xarakterinə - sosial-iqtisadi sistemin təssərufat 
və qeyri-istehsal sferasının vəziyyətinə, resurlardan istifadənin mümkün alternativliyinə, xərclər 
və  nəticəliyin iqtisadi səmərəliyinə, məqsədli funksiyaların maksimallaşmasına istinad edir. 
Sosial-iqtisadi yanaşma böyük ölçüdə sistem
di kateqoriyalara. 
İnstitutlar problematikası iqtisadiyyatda olduğu kimi sosiologiyada da mühüm yer tutur. 
Sosiologiyada institusionalizmin nəhəng sosioloq E.Dyurkqeym təmsil edir. O nəzəriyyəsində 
institutlara sosiologiyanın predmeti keyfiyyətində yanaşır. 
İnsan tarixən əmək bazarında peyda olmadan məşğulluq sferasına maddi nemətlər istehsal 
etmək imkanında olmuşdur. Bu xüsusi sfera «bürokratik dövlət» və 
»dan kənarda fəaliyyət göstərərək indi daha geniş spektrdə  əhəmiyyətini 
nümayiş etdirir. Uzun illər əsl iqtisadi qiymətini almayan, tədqiqatı və statistikas
kölgədə qalmış ev təsərrüfatı 1960-cı illərdə elmi və praktiki dövriyyəyə  çıxış 
əldə edərək mühüm soia iqtisadi komponentə çevrildi. Ötən əsrin sonlarından isə 
sosial-iqtisadi fenomen kimi BMT də bu göstəricini nomenklaturaya saldı. Hazırd
ev təsərrüfatına öz rifah
 kimi yanaşırlar. Alternativ xə clər kontekstində vaxt məhdudluğu ev təsə
məşğulluğu ilə əvəzlənməsi meylinə təsir göstərir. 
Oksford lüğətinə görə inkişaf etməkdə olan cəmiyyət yoxsul primitiv ölk
iqtisadi inkişaf mərhələsinə  qədəm qoymuş hesab edilir. Digər tərəfdən inkişa
digər cəmiyyət klassik kapitalizmin geridə qalmış variantıdır. 
 

3.3. Sosial iqtisadiyyat və iqtisadi sosiologiya 


 
Dünya təcrübəsi postindustrial iqtisadiyyatın quruculuğu ilə  əlaqədar son onilliklərdə 
insanların həyat səviyyəsinin köklü dəyişikləiklərə  uğradığını diqqətə  gətirir. Lakin insan 
tələblərinin yüksək səviyyəli istehlakı yalnız müasir iqtisadiyyatın inkişaf ilə bağlı deyildir. Bu 
ahəng, həm də ümümilikdə idrakı düşüncənin və müvafiq həlqədə insan sosiumunun tərəqqisi ilə 
funksionaldır. Buna görə də müasir i
 almadadır. Empirik reallıqlar göstərir ki, müasir iqtisadiyyatın inkişaf dayanaqlılığının 
təminatı insanların özünün bacarıq və yaradıcı potensialında, ən ümdə mənəvi və maddi istehlak 
 
70

 
 
tələblərində bulunan hərtərəfli və geniş humunizasiyasını gerçəkləşdirmədən səmərəsizdir. İndi 
ictim
 və hərtərəfli öyrənilməsi və tədqiqi daha aktual səciyyə almışdır. 
nu müasir iqdisadi düşüncənin inkişaf problemlərinin tədqiqinə səfərbər 
edir. 
vamlı inkişafının təmin edilməsindəki 
rolun
şkilati, kadr, 
rı  və onların 
ləri, yeni iş 
n artırılması, 
hatə edir [47, 
ulluq məqamlarının sərhədləri isə konkret 
balan
a qəti mübarizə qaçılmazdır. Bu 
onkretliyin bərabərliyə şamil etmək olmaz. Bərabərlik özü mücərrəd anlayış olduğundan onun 
ptimal təyinatını vermək çətindir. 
sdur. Dövlət müvafiq istiqamətdə apardığı 
yasəti sosial təminatlar və sosial xidmətlər proqramı mexanizmləri ilə reallaşdırır. O, 
qanun
nda təsbit 
oluna
tədqiqatın sərbəst bir sahəsi kimi sosioloji yanaşmalar kontekstində 
yetər
ai istehsalın inkişafının və onun təbii istehlakçısı olan insanların tələblərinin maksimal 
stimullaşdırılması  məqamı yetişmişdir. Buna görə  də sosial sferanının dayanaqlı inkişaf 
problemlərinin geniş
Sosial sferanının dayanaqlı inkişafının təmin edilməsi, rifahi yüksəliş problemləri yalnız 
dövləti qayğılar sistemində reallaşmır. Bu sahədə  əldə olunan yetərli elmi-empirik nailiyətlər 
dayanaqlı inkişaf konsepsiyası, resursların istifadəsinin sistemli təhlili, onların korrelyativ və 
proporsionalılıq nəzəriyyəsi çevrəsində ayrıca - «Sosial iqtisadiyyat» adlanan bir elmin ərsəyə 
yetməsinə rəvac vermişdir. 
Elm olaraq 

«Sosial iqtisadiyyat

»

 makro və mikro iqtisadi proseslərin, sosial faktorlarla 
iqtisadi inkişafi uzlaşmanın nəzəri modelləri ilə tanışlığı ehtiva edir. Onun aktuallıq çevrisi 
cəmiyyətin inkişaf tarixində sosial və iqtisadi qarşılıqlı rabitənin təbiətinin açılışı ilə 
müəyyənləşir. İqtisadiyyatın hüqüq, etika, siyasət, ekologiya ilə əlaqəliliyi «Sosial iqtisadiyyat»a 
sosial status gətirərək o
«Sosial iqtisadiyyat» elmi predmetini insanların rifah halının artımının, sistemli olaraq 
onların potensialından iqtisadiyyatın və sosial sferanının da
un öyrənilməsindən keçirir. Müvafiq konturlar konteksində «Soisal iqtisadiyyat»ın nəzəri 
və metodoloji formalaşması problemləri tədqiq olunur, sosial-iqtisadi inkişafın tə
sahibkarlıq və müvafiq proseslərin idarə edilməsinin texnoloji, resurs faktorla
proqnozlaşdırılması  şərhini tapır. Sosial-əmək potensialından istifadə problem
yerlərinin açılması, iqtisadi aktiv əhalinin işküzar və yaradıcı  təşəbbüskarlıqnı
əməyin sosial təşkili, kimi məsələlər də «Sosial iqtitisadiyyatın» tədqiqat sferasını ə
97, 101]. 
Sosial-iqtisadiyyatda «bərabərlik» və «yoxsulluq» anlayışları baza səciyyəlidir. Onların 
əsasında dövlət yoxsulluqu azaltmaq, bərabərliyi bərqərar etmək kimi sosial müdəfiə  və sosial 
təminat strategiyasını qurur. Bərabərlik və yoxs
sa balik deyildir. Belə ki, yüksək qeyri-bərabərlilik cəmiyyətində yoxsulluq çox kiçik və ya 
əksinə yetərli böyük də ola bilər. Buna baxmayaraq yoxsulluq birmənalı olaraq siyasətçilər və 
iqtisadçılar düşüncəsində  mənfi hal hesab olunur və onunl
k
o
Sosial tənzimlənmədə başlıca yer dövlətə məxsu
si
çuluğu, hüquqi əsasları  təmin edərək müvafiq olan ümumi sosial siyasət konsepsiyası 
işləyir. Bununla belə sosial problemlərin həllində dövlətlə yanaşı ayrı-ayrı müəsissə  və 
təşkilatlar, ictimai, siyasi və həmkarlar birlikləri də qərarlar qəbul edirlər. 
İctimai istehsal həmişə müəyyən təyinatllı sosial funksiyalarla müşaiyət olunmuşdur. Bu 
funksiyalar öz-özlüyündə zaman-zaman müvafiq sosial məqsədləri hədəf seçən insanların əmək 
və iqtisadi fəaliyyətində stimul və antistimullara təyinat vermişdir. Bu aksiomatizm sosial-
iqtisadi nəzəriyyənin kökündə dayanır. 
Sosial-iqtisadi hadisələrin tədqiqnin digər qütbündə  «İqtisadi sosiologiya» elmi daynır.

 


Uzun illər burcua elmi kimi tədqiqat prizmasının perefiriyasında təhlil edilən  

«İqtisadi 


sosiologiya

»

 yeni situasion mərhələdə daha aktuallaşan xarakter almışdır. Əmək məhsuldarlığı, 
istehsalın xüsusi tələbləri natural, mübadilə, rifah və xidmətlər əmtəə istehsalı forması
n vəhdəti təzahürə malik ictimai istehsal sosial həyatın mühüm qaynaq elementini təşkil 
edir.  İctimai istehsal iqtisadi fəaliyyəti istehsal, bölgü, mübadilə  və istehlak təsnifatına sintez 
etdiyi kimi, istehsal, bazar, bölgü, mənfəət və sair adekvat iqtisadi kateqoriyaları  «İqtisadi 
sosiologiyada» ehtiva olunmuşdur. 
«İqtisadi sosiologiya» 
li bir arsenal toplamışdır. Özünün bu arsenalı ilə o, iqtisadi nəzəriyyədə baş verənləri 
diqqətlə izləmək imkanı əldə etmiş, sosial-iqtisadi prosesləri bazara, dövlətə, ev təsərrüfatına və 
 
71

 
 
ya ayrı-ayrı insanlara aidliyyətindən asılı olmadan bütün geniş  həlqədə  tədqiqat üfiqləri 
yaratmışdır. «İqtisadi sosiologiyanın» tədqiqat araşdırmasında göstəricilər analizinin ən müxtəlif 
metodlarından istifadə olunur. Bu sırada özünə  məxsusluğu ilə yalnız sosioloqların ixtirası 
sayılmayan ilkin sosioloji informasiyaların təyin edilmiş prinsiplər əsasında, suallar formatında 
respo
adçılar və sosioloqlar gerçək olaraq çağdaş zamanda eyni meydanın oyunçularına 
çevri
sial iqtisadiyyat» isə iqtisadi hərəkətləri sosial davranış 
aspek
irici xüsüsiyyətlərinə 
baxm
 
reid Ahenval /1719-1772/ dövriyyəyə çıxartmışdır. Bununla 
belə s
ər anoloci sfera hadisələrini tədqiqat 
obyek
«Sosial statistika» yalnız elmi interpretasiyada anlaşılmır. Onun 
ndentin cavablarına köklənən tədqiqat proseduru sorğu metodu fərqlənir. Müasir məqamda 
insanların hərəkət və düşüncələrinin nədən ibarət olduğunu bilməyin yeganə üsulınu da məhz 
sosial slrğu rövnəqləndirir [97, 101]. 
Empirik metodoloji əsaslara malik təlim olmaqla «İqtisadi sosiologiyada» iqtisadi funksiya 
və tarixi fenomen kimi daha qabaritli məzmunda sahibkarlıq çıxış edir. Sahibkarlığın səhmdar 
əməkdaşlıq düzümündə kollegial formalaşması bazar təsisatlı  cəmiyyətlərdə sosial 
stimullaşdırmanın lokomotivinə çevrilir. Tənzimləyici əllərini sahibkarlığa uzadan dövlət sosial 
sferanın qayğılarını əsl partnyorlarla bölüşmüş olur. 
İqtis
lmişlər. «İqtisadi sosiologiya» və «Sosial iqtisadiyyatın» fərqlilik aspekti tədqiqat 
predmetinə yanaşma mexanizmləridə ifadəsini tapır. Onların niyyətli məqsədləri - meyl və 
intensiyası onunla bağlanılır ki, «Sosial iqtisadiyyat» mütəmmadi reduksiya yaradır, «İqtisadi 
sosiologiya»nın isə törənişi problematikləşdirir. 
«Sosial iqtisadiyyat» təsbit olunmuş modellərin yaxşılaşdırılmasına, «İqtisadi sosiologiya» 
isə interpretasiyalara köklənmişdir. 
«İqtisadi sosiologiya»nın predmeti metodoloji indivudualizm mövqeyindən çıxış edən 
veberian ruhda açılış tapır, «So
tində öyrənir. 
Digər bir prinsipial fərqləndirici xüsüsiyyət də ondan ibarətdir ki, «İqtisadi sosiologiyanı» 
müşahidə olunan davranış deyil, təsərrüfat aqentinin sübyektiv mövqeyi və motivləri, 
situasiyanın təyinatı, insanların hasil etdikləri nəzarət konsepsiyası maraqlandırır. 
«İqtisadi sosiologiyanın» və «Sosial iqtisadiyyat»ın fərqənd
ayaraq onların metodoloji aspektdə  təmas nöqtələri seziləndir. Belə ki, «İqtisadi 
sosiologiya» və «Sosial iqtisadiyyat» ənənəvi iqtisad nəzəriyyəsinin təqdim etdiyi insan 
modelinə istinad edir. «İqtisadi insan» isə digərlərindən təcrid olunmuş yetərli xudbin, ölçüsüz 
rasional və informasiyalıdır. 
 

3.4. Sosial statistika 


 
Statistikanın bir elm kimi yaranış məkanı və zamanı XVII əsr İngiltərəsinə aid olunur. O. 
zaman latın mənşəli  status sözündən qaynaqlanan statistika dövlətin siyasi vəziyyəti anlamını 
ifadə edirdi. Sırf elmi termin olaraq isə statistikanı biliklər məbləğində təcəssüm etdirən istilah 
kimi XVIII əsrdə alman alimi Qottf
tatistik uçotun kökləri daha qədim əyyəamlara gedib çıxır. Lakin statistika yalnız XX əsrdə 
iqtisadiyyatda və  cəmiyyətin təsərrüfat həyatının müxtəlif sahələrində geniş aksent edilməyə 
başlamışdır. 
Təkamül etmiş statistika öz təbiətindən doğan bir çox struktur bölmələr, subelmi 
sahələrinin formalaşmasını şərtləndirmişdir. Bu sırada sosial-iqtisadi əhəmiyyətdə kütləvi sosial 
hadisə  və proseslərin keyfiyyət tərəfi ilə  kəmiyyət tərəfini də özünə predmet seçən sosial 
statistika daha çox məhsuldarlığı ilə fərqlənmişdir. «

Sosial statistika

» dövlət quruluşu, iqtisadi 
və siyasi sistem, sosial struktur, şəxsi və ailə  məsələləri, cəmiyyətin sosial həyat problemləri, 
gəlirlər səviyyəsi, material rifaz və əhaliyyə xidmət, ticarət, məişət, nəqliyyat, 
sosial təminat, mədəniyyət, idman və dig
 
72
ti seçmişdir. «Sosial statistika»nın məlumatları  əsasında cəmiyyət 
inkişafının, insanların həyat fəaliyyətinin təhlilində sosial dioqnostika təmin 
olunur. 

 
 
praktiki fəaliyyət tərəfi də geniş intişarlıdır. Elm olaraq «Sosial statistika» sosial hadisələr 
haqqında rəqəmli informasiyalarının toplanması, emalı  və  təhlili metodları sistemini ehtiva 
edirsə
 edilir. Həcmli və geniş  tətbiq edilən statistik 
göstə
ktur elementlərini birləşdirir: 
inatı; 
ərqlənir. Belə 
ki,  in
r. Burada xüsüsi yeri sərhədlərin təyinatı və istifadəsində obyektin 
arəedilməsində kritik vəziyyətin yaxınlaşmasını, inkişaf strategiyasının dəyişməsi lüzumunu 
qnallaşdıran requlyatorlar da əhəmiyyət daşıyırlar. 
nin iqtisadi inkişafı  təyin olunmuş hesabatlanmadan keçir. Bir çox 
lkələr öz səviyyəsini ABŞ-la müqayisə etməyə meyillidirlər. Bu kimi müqayisələr təhlil 
qamm
 
əhalinin həyat səviyyəsi və keyfiyyəti; 
istifadə  şəraiti və 
iləşdirməsi kimi 
ldarlığı; 
i. 
terikdir. Əhalinin 
 ilə təhlil olunur 
və daha geniş spektrdə aşağıdakı meyarlarla səciyyələndirilir. 
 
əmək ehtiyatlarının vəziyyəti /orta həyat müddəti,  əhalinin təhsil və maarifçilik 
səviyyəsi, adambaşına düşən əsas ərzaq məhsulların kalori proporsiyası, ÜDM-də 
təhsil xərclərinin həcmi/; 
 
xidmətlər sferasının inkişafı  /həkimlərin sayı, xəstəxana çarpayılarının miqdarı, 
əhalinin mənzil və məişət cihazları ilə təminatı/. 
, praktiki sferada onun fəaliyyət dairəsi dövlət statistika orqanları  və digər müvafiq 
strukturların sosial prosesləri xarakterizə edən  ədədi materialların toplanması  və 
ümumiləşdirməsinə əsaslanır [107-108]. 
Hadisə  və proseslərin kəmiyyət və keyfiyyət tərəflərinin öyrənilməsində «Sosial 
statistika»da da göstəricilər sistemindən istifadə
rici «Sosial statistika»da mühüm kateqoriya hesab olunur. Konkret müstəvidə statistik 
göstərici tam təyinatda aşağıdakı stru
 
kəmiyyət təyinatı; 
 
keyfiyyət təyinatı; 
 
məkan təy
 
zaman təyinatı. 
İqtisadi həyatda göstərici və indikatorların qismi fərqlilik diapozonu mövcuddur. Bu 
fərqlilik indikativ idarəetmə və planlaşdırma şəbəkəsində daha kəskin mövqeyi ilə f
dikatorlar dayanaqlı  fəaliyyət və inkişaf kontekstində sistemin təşkilati mexanizmləri - 
texnoloji rabitə, material və maliyyə axınlarının sərhədlərinin parametrlərində  təyinat alır. 
Kəmiyət konstatasiyasında əks olunan göstəricilərdən fərqli olaraq indikatorlar vektorial səciyyə 
daşayır. İndikatorlar çoxresurslu sistemlərin inkişaf recimində maksimum və minimum çevrədə 
sərhəd astanalarına malikdirlə
id
si
Hər hansı bir ölkə
ö
asını tam ifadə etmədiyindən qüsurlu sayılır. Buna görə də ümumi təsbit olunmuş iqtisadi 
meyarlardan istifadə olunur. 
 
adambaşına düşən ÜDM; 
 
milli iqtisadiyyatın sahəvi strukturu; 
 
əsas məhsul növlərin adambaşına düşən həcmi; 
 
iqtisadi səmərəlilik göstəricisi; 
Bütün bu sadalanan iqtisadi göstəricilər bir-biri ilə qarşılıqlı rabitə  və asılıqlıdır. Bu 
göstəricilər arasında  ÜDM indikatoru şərtsiz olaraq lider mövqeydə dayanır. Növbəti mühüm 
göstərici isə sahəvi təsnifatda ÜDM əsasında aparılan  milli iqtisadiyyatın sahəvi strukturunun 
təhlilini ifadə edir. Əsas məhsul növləri istehsalının adambaşına bölgüsü milli iqtisadiyyatın 
inkişafının mühüm bazis göstəricisi hesab olunur. İqtisadi səmərəlilik göstəriciləri isə iqtisadi 
inkişafın səviyyəsi, onun keyfiyyəti, ölkənin  əsas və dövriyyə kapitalından 
əmək resursları ilə müəyyənləşdirilir. 
İqtisadi səmərəliliyə daha mühüm sayılaraq aşağıdakı  təsnifatı ümum
baxılır: 
 
əmək məhsu
 
konkret məhsul növünün ÜDM-də kapitaltutumu vahidi; 
 
əsas fondların fondverimi; 
 
konkret məhsul vahidi ÜDM-də materialtutumu vahidinin həcm
Ölkə  əhalisinin həyat səviyyəsi ÜDM strukturundan istifadə ilə xarak
həyat səviyyəsinin təhlili «istehlak səbəti» və «yaşayış minumumu» göstəriciləri
 
73

 
 
Sosial rifah göstəriciləri sistemində təhsil və  mədəniyyətlə bağlı göstəricilər də mühüm 
əhəmiyyət kəsb edir. Sosial sferanın mühüm göstəricilər sistemi sosial müdafiə də əksini tapır.  
m indikatorlarının statistik şəbəkədə məxsusi təsnifatı mövcuddur. 
xtəlifliyinə baxmayaraq burada prinsiplər mahiyyətcə ümumidir. 
əkanda müvafiq göstəricilər sisteminin özünə  məxsusluğu da 
. Azərbaycan Dövlət Statistika Komitəsi bu şəbəkədə  əməklə bağlı 
göstə
aviləsi, kontrakt baglanmış  və ya şifahi 
razıla
yi ödənilməyən ailə işçiləri bu kateqoriyaya aid edilir. 
lumatlar daxili işlər orqanları  tərəfindən verilən 
əhalin
anı tərtib gəlmə və getməyə dair statistik 
uçot s
ınlar və  məcburi köçkünlər 
haqqın
  şəhərlərinin icra hakimiyyəti orqanlarının 
məlum
Əhalinin siyahıya alınması zamanı sorğu olunan hər bir 
şəxs 
inə əsasən yazılır. Əhalinin sayının cari hesablanması əhalinin son siyahıya alınmasının 
yekunlar
 ərazidə doğulanların və buraya gələnlər əhali sayına artırılır 

bəti siyahıyaalınmanın 
yekunlar
ı dövrdə əhalinin sayı dəqiqləşdirilir [98, 103]. 
alisi qisminində 
təsnif
şanmalar haqqında məlumatlar 

nigahı
hazırlanmas
nların sayına yalnız diri doğulmuşlar daxildir. Ölümün 

bədbə
amələrindəki 
qeydlə
ölüm g
Sosial müdafiənin  ən mühüm elementlərini  pensiya təminatı,  tibbi,  işsizlik  və  təbii 
fəlakətlərdən qorunmanı əhatə edən sosial sığorta təşkil edir. İqtisadi inkişaf və dövləti struktur 
keyfiyyətindən asılı olaraq sosial müdafiə elementləri üzrə konfiqurativ düzüm müxtəlif səpkidə 
formalaşır. 
Sosial sferanın təcəssü
Göstərici çeşidi və forma mü
Bununla belə yaşadığımız m
nəzərdən qaçırılmamalıdır
ricilərin təhlilində onların təsnifatını və şərhini aşağıdakı kimi verir: 
Əmək ehtiyatları anlayışı altında  əhalinin işləmək qabiliyyəti olan hissəsi başa düşülür. 
Onların tərkibinə təkcə iqtisadi cəhətdən fəal deyil, həm də hazırda işləməyən və iş axtarmayan 
əmək qabiliyyəti  şəxslərin digər kateqoriyaları, o cümlədən, istehsalatdan ayrılmağa təhsil 
alanlar daxil edilir. İqtisadi cəhətdən fəal əhali bütün işləyənlərin və işsizlərin məcmusunu əks 
etdirir.  İqtisadiyyatda məşğullara muzdla işləyənlər, habelə muzdsuz işləyənlər aid olunur. 
Daimi, müvəqqəti, mövsümi, təsadüfi və ya birdəfəlik iş olmasından asılı olmayaraq muzdla 
işləyənlər istənilən mülkiyyət formasındakı müəssisə, idarə  və  təşkilatın rəhbəri və ya ayrıca 
şəxslə  fəaliyyətin  şərtləri barədə yazılı  əmək müq
şma əldə edilmiş, bunun əsasında pul və ya natura şəklində mükafat alan şəxsləri özündə 
birləşdirən çoxsaylı  işçilər qrupunu səciyyələndirir.  Muzdsuz işləyənlər    isə müstəqil olaraq 
özlərini işlə təmin edən şəxslərdir. Həmişə muzdlu işçilərin əməyindən istifadə edən işverənlər, 
fərdi əsasda işləyənlər və əmə
Əhalinin miqrasiyası haqqında mə
in yaşayış yeri üzrə qeydiyyatdan keçirilməsi zam
ənədlərinin işlənməsi nəticəsi ilə müəyyələşdirilir.  Qaçq
da informasiya Azərbaycanın rayon və
atlarına istinadən dərc olunur. 
Bir sıra dövlətlərin statistikasında əmək resurslarının strukturunda işçi qüvvəsi göstəricisi 
tətbiq edilir. «İşçi qüvvəsi» iqtisadi aktiv əhalinin və  əmək bircalarında qeydiyyatdan keçmiş 
işləmək arzusunda olanların məcmusunu kimi anlaşılır. 
Sosial göstəricilər sisteminin önündə insan faktoru dayanır. Bu faktor ilk öncə özünün say 
tərkibi parametrləri ilə xarakterikdir. Buna görə  də sosial situasiyanın dəyərləndirilməsi öncə 
əhali sayının təyinatından qaynaqlanır.  Əhali haqqında məlumatların  əldə edilməsi üçün ilk 
mənbə  əhalinin siyahıya alınmasıdır. 
milliyətini və ana dilini özü müəyyən edir. Uşaqların milliyyəti və ana dili valideyinlərin 
dediklər
ı əsasında aparılır. Hər il bu
 ölənlər və buradan köçənlər isə  əhalinin sayından çıxılır. Növ
ına əsasən əvvəlki siyahıya alınmalar aras
Statistik metodologiyada əhali yaşayış yerlərinə görə  şəhər və  kənd  əh
ləşdirilir. Bu halda qanunvericilikləridə müəyyənləşdirilmiş qaydada şəhərlər 
kateqoriyasına aid edilən yaşayış məntəqələri şəhər yerləri hesab olunur və qalan bütün yaşayış 
məntəqələri isə  kənd yerləri sayılır. Doğum, ölüm, nigah və bo
təndaşlıq Aktlarının Dövlət Qeydiyyatı orqanları  tərəfindən tərtib olunan doğum, ölüm, 
n bağlanması və pozulması haqqında müvafiq məlumatların statistik cəhətdən hər il işlənib 
ı əsasında əldə edilir. Doğula
bəbləri haqqında informasiya mənbəyi ölümə  səbəb olmuş  xəstəlik, 
xt hadisə, qətl, özünəqəsd kimi ölüm haqqında şəhadətn
rdən ibarətdir. Bu sənədləri ümumiləşdirilmək üçün ölüm haqqında 
akt qeydləri ilə birlikdə dövlət statistika orqanlarına göndərilir. Doğum və 
östəriciləri təyin olunmuş müvafiq əmsallar vasitəsi ilə təhlil edilir: 
 
74

 
 
Doğum və ölüm səviyyəsinin ümumi əmsalları

  

- təqvim ilində, müvafiq olaraq 
doğulanların /diri/ və ölənlərin sayının  əhalinin orta illik sayına nisbəti  əhalinin hər 1000 
nəfərinə hesablanır. 
Ö
əti kimi sosial indikatorları birləşdirir. 
Həyat 
əlavə r
elmi əaslandırılmış 
 kasıblıq həddində 
yarlarında  əks olunan 
Həyat səviyyəsini xarakterizə edən yuxarıda nəzərdən keçirilən sosial-iqtisadi 
göstəricilərlər ayrı-ayrılıqda müəyən rifahi mənzərəni canlandırsa da, təbqiqat və inormatik 
Təbii artım əmsalı - doğum və ölümün ümumi əmsallarının fərqidir və əhalinin hər 1000 
nəfərinə hesablanır. 
Nigah və boşanmalarının ümumi əmsalları

  

- təqvim ilində qeydə alınmış nigah və 
boşanmaların sayının  əhalinin orta illik sayına nisbətdir və ümumi əmsallar kimi onlar da 
əhalinin hər 1000 nəfərinə hesablanır. 
lümün səbəbləri üzrə ölüm əmsalı

 

- göstərilən səbəblərdən ölənlərin sayının əhalinin orta 
illik sayına nisbətidir. Ölümün ümumi əmsallarından fərqli olaraq o, əhalinin 1000 nəfərinə 
deyil, 100000 nəfərinə hesablanır. 
Körpə ölümünün əmsalı - bir yaşadək ölənlərin sayının həmin ildə doğulanların ümumi 
sayına nisbətidir və hər 1000 diri doğulana hesablanır. 
Sosial statistikanın  ən sayılan və  dəyərləndirilən göstəriciləri sırasında həyat səviyyəsini 
ölçü indikatorları mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Həyat səviyyəsi - əhalinin zəruri material rifah və 
xidmətlərlə təminatı, onların istehlakının nail olunmuş həddi ilə xarakterikdir. Analoci mahiyyət 
sovet statistikasında «xalqın rifah halı» kimi səciyyələndirilmişdi. 
Həyat səviyyəsi kontekstində sosial statistika aşağıdakı vəzifələri qarşıya məqsəd qoyur: 
 
əhalinin həyat səviyyəsini hərtərəfli xarakterizə edən göstəricilər sisteminin işlənməsi 
və təkmilləşdirilməsi; 
 
həyat səviyyəsini dinamikasının təhlili; 
 
həyat səviyyəsini dəyişkənliyinə təsir edən amillərin, qanunauyğunluğunun müəyyən 
olunması; 
 
əhalinin regionlar, sosial-demokrafik qruplar üzrə həyat səviyyəsi differensasiyasının 
təhlili; 
 
əhalinin material rifah və xidmətlərlə  təminatının rasional normalara müvafiqlinin 
qiymətləndirilməsi. 
Həyat səviyyəsi həyat dəyəri və  həyat keyfiyy
dəyəri  təsbit olunmuş zaman çərçivəsində rifah və xidmətlər istehlakının pulla 
qiymətləndirilməsi, həyat keyfiyyəti isə ümumi iqtisadi, huquqi və sosial cəhətləri sinez edərək 
əhalinin öz həyatının müxtəlif istehlak və maraqlar nöqteyü-nəzərindən təminatlığı  və razılığı 
kimi anlaşılır. 
Həyat səviyyəsinin və onun keyffiyyətinin yüksəldilməsi iqtisadi artımla müəyyən edilir. 
İqtisadi artım  cəmiyyətin məqsədlərinin mühüm indikatoru kimi əmtəə  və xidmətlərin təsbit 
olunmuş vaxt ərzində  həcm yüksəlişidir.  İqtisadi artımın keyfiyyət və templəri onun tipindən 
aslıdır. Burada ekstensiv və intensiv tiplər fərqləndirilir. 
Ekstensiv artım tempi resursların keyfiyyətini və texnoloji səviyyəni saxlamaqla istehsala 
esurslar cəlb edilməsi ilə xarakterikdir. 
İntensiv artım tipi məhsuldarlığın texnoloji təkmilləşməni və resurs keyfiyyətini 
artırmaqla təmin olunur. Hər iki tip eyni zamanda mövcud olaraq müxtəlif mərhələlərdə bir-
birinə üstün gəlir. 
İqtisadi  ədəbiyyatlarda həyat səviyyəsi bir sıra spesevik indikatorları birləşdirir və bu 
sıraya daha çox aşağıdakılar daxil edilir: 
 
firavanlıq - insan inkişafını hərtərəfli təmin edən rifahlardan istifadəetmə; 
 
normal səviyyə - insanın fiziki və intelektual gücünü rasional, 
normalarda bərpa edilməsi; 
 
əmək qabiliyyətinin və  işçi qüvvənin təkrar istehsalının müvafiq
saxlanılması; 
 
yoxsulluq və  səfalət - rifah və xidmətlərin minimal bioloji me
insanın həyat qabiliyyətinin saxlanılması. 
 
75

 
 
sferada daha ümümi inteqrir göstəriciyə ehtiyac duyulur. Müasir zamanda belə göstərici 
qismində  «

İnsan potensialının inkişaf indeksi

» /İPİİ/ və ya sadəcə olaraq «İnsan inkişafı» 
indeksi
iyyətində milli valyutada ÜDM-in adambaşına düşən bölgüsü göstəriciləri 
şərtlən
yəsi 0%-100% arası  tərəddüd edir. ÜDM-in adambaşına 
düşən
əlumat və hesabatlar dərcini reallaşdırır. 
 
v
ə də sosiallaşan iqtisadiyyata gedən 
 çıxış edir. İPİİ-nin hesablanmasında gözlənilən orta ömür, əhalinin təhsil səviyyəsi, 
paritet istehlak qabil
dirilir. Müasir zamanda maksimal ömür 85 il, minimal isə 25 il standart götürülür. Son 
zamanlar avropalının yaşayış davamiyyəti 80-nə yüksəlmişdir [98, 108]. 
Müqabil diapazonda təhsil səviy
 bölgüsünün real səviyyəsi isə 100$ - 40000$ miqyasında müəyyən olunur. Bundan başqa 
İPİİ səhiyyə təminatı göstəicisində dolğunlaşır. 1990-cı ildən başlayaraq BMT müxtəlif ölkələr 
üzrə İPİİ-nin səviyyəsi haqqında m
Tədqiqatlar müəyyənləşdirmişdir ki, müasir insan ona buraxılan həyat müddətində 22 
min kilometr məsafə qət edir, 1,5 il avtomobil sükanı arxasında durur, telefonla 2,5 il danışır, 
6 ay yuyunur, 41 milyon dəfə gözünü qırpır və 12 il tam olaraq televizorun qarşısında dayanır. 
Bu müddət ərzində 8 il işə gedir. Hər 10 nəfərdən yalnız 6-sı öz həyat yoldaşı ilə axıra qədər 
ömür sürmək imkanında olur. 
 
Sosial statistika sosiallaşan bazar iqtisadiyyatını material toplumu ilə  təhciz edir. Onun 
informasiyaları  və inldikatorlar sisteminin araşdırmadan sosial bazar iqtisadiyyatının mahiyyət 
 prinsiplərinin anlaşılması müm
ə
künsüzdür. Məhz buna gör
yolların aydınlığı üçün onun informasiya təminatı öncədən hesaba alınmalıdır. 
 
76

 
 

Do'stlaringiz bilan baham:

©2018 Учебные документы
Рады что Вы стали частью нашего образовательного сообщества.
?


ikini-amil-dvt---onu.html

ikivqumarlaaranza.html

ikkbdnctlibax-okk---ltd.html

ikki-kophadning-nisbati.html

ikki-tuzum-qarama.html